- เมษายน
- วันที่ ๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๙ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ทูลถามข้อความที่สงสัย จาก จ.ท. ประชุม มินประพาฬ
- —วันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ สนิท สุมิตร
- วันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- —เรื่องสร้อยพระนามพระเจ้าแผ่นดิน
- วันที่ ๑๖ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —สำเนาพวกมิชชันนารีทูลถามปัญหาโบราณคดี
- —วันที่ ๑๔ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ พระยาอนุมานราชธน
- วันที่ ๒๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๒ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๒๘ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๓๐ เมษายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- พฤษภาคม
- วันที่ ๕ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๗ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๑๒ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๑/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชกุศลวิสาขบูชา
- วันที่ ๑๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๑ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๒๖ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- —สำเนาลายพระหัตถ์ทูลกระหม่อมชาย
- วันที่ ๒๘ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- มิถุนายน
- กรกฎาคม
- สิงหาคม
- กันยายน
- ตุลาคม
- วันที่ ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๖ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๕/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา
- —ที่ ๖/๒๔๘๑ หมายกำหนดการทำขวัญขึ้นระวางเรือหลวง
- —ที่ ๗/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระกฐินหลวง
- วันที่ ๑๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๕ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๘/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชกุศลวันที่ระลึกรัชกาลที่ ๕
- —ย่อเรื่อง ปันหยี สะมิรัง
- วันที่ ๒๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- —คำถามที่ ๓ ว่ายศเจ้าพระยามีมาแต่เมื่อใด
- วันที่ ๒๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๒๘ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๙ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- พฤศจิกายน
- วันที่ ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- —(สำเนาคำตอบปัญหาพระยาอินทรมนตรี)
- วันที่ ๕ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๙/๒๔๘๑ หมายกำหนดการรับเสด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนิน
- —ที่ ๑๐/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชพิธีสมโภชสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว
- —ที่ ๑๑/๒๔๘๑ หมายกำหนดการทรงแสดงพระองค์เป็นพุทธมามกะ
- —ที่ ๑๒/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชกุศลทักษิณานุปทาน
- —ที่ ๙/๓ ๒๔๘๑ หมายกำหนดการรับสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนิน (เปลี่ยนแปลง)
- วันที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๙/๒ ๒๔๘๑ หมายกำหนดการรับสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนิน (เพิ่มเติม)
- วันที่ ๒๔ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- ธันวาคม
- วันที่ ๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- —เครื่องตั้งพระแท่นมณฑล
- วันที่ ๓ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๘ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๐ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๑๓/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชพิธีเปิดประชุมสมัยสามัญสภาผู้แทนราษฎร
- —ที่ ๑๔/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชพิธีฉลองรัฐธรรมนูญ
- วันที่ ๑๕ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๗ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๒๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- —วินิจฉัยเรื่องพระเชตวัน
- วันที่ ๒๔ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๒๙ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- —วินิจฉัยชื่อลำน้ำแม่กลอง
- วันที่ ๓๑ ธันวาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- มกราคม
- วันที่ ๕ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๗ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๑๕/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชกุศล ๗ วัน ศพเจ้าพระยายมราช
- วันที่ ๑๒ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๔ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๑๖/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชพิธีพระราชทานธงประจำกอง
- —ที่ ๑๗/๒๔๘๑ หมายกำหนดการสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปยุโรป
- วันที่ ๑๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๒๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๘ มกราคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- กุมภาพันธ์
- วันที่ ๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๙ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๑ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๑๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๒๐/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชทานเพลิงศพสมเด็จพระสังฆราชเจ้า
- —ริ้วขบวนแห่พระศพ
- —ที่ ๒๑/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชทานเพลิงพระศพพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพิศมัยพิมลสัตย์
- วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๒๒/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระศพสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์
- —ที่ ๒๓/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชกุศลทักษิณานุปทาน และพระราชพิธีรัชมงคล
- มีนาคม
- วันที่ ๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๔ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๑ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๑๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๑๘ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- วันที่ ๒๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
- วันที่ ๒๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ น
- —ที่ ๒๔/๒๔๘๑ หมายกำหนดการพระราชพิธีตะรุษะสงกรานต์
- วันที่ ๓๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
วันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๑ ดร
ตำหนักประเสบัน บันดุง
วันที่ ๒๘ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๘๑
ทูล สมเด็จกรมพระนริศฯ
หม่อมฉันกลับจากเกาะบาหลี มาถึงบันดุง เมื่อเช้าวันที่ ๒๘ มิถุนายนนี้ และได้รับลายพระหัตถ์ลงวันที่ ๒๖ ซึ่งส่งมาทางไปรษณีย์อากาศนั้นด้วยในวันนี้ด้วยเหมือนกัน
หญิงพูนซึ่งต้องทิ้งไว้ที่เมืองสุรไบยานั้น อาการหายเจ็บเป็นปกติดี แต่กลับเป็นบุญที่ไปเมารถเสียเมื่อตอนก่อนไปเกาะบาหลี หาไม่ไปถูกข้ามเขาวกวนหนักกว่าเมื่อไปเมืองมาลัง ก็คงไปเจ็บที่เกาะบาหลีจะลำบากมากทีเดียว
เกาะบาหลีนั้นหม่อมฉันไม่เคยอยากไป เพราะได้อ่านพรรณนาและเคยเห็นรูปฉายที่ฝรั่งทำ นึกว่าไม่มีอะไรน่าดูยิ่งกว่าหญิงสาวเปิดนม กับการฟ้อนรำอย่างละครสมัยใหม่เช่นละครปราโมทัยของชวา กับเทวสถานที่สร้างใหม่ๆ ไปครั้งนี้ก็เป็นการสนองพระคุณทูลกระหม่อม ด้วยท่านจะเสด็จพาไปเองโดยฐานะเป็นแขกของท่าน แต่เมื่อได้ไปเห็น “หูผึ่ง” กลับความคิดเดิมหมด เป็นที่น่าดูอย่างยิ่งไม่น้อยกว่าเกาะชวา แต่ต้องดูเพื่อหาความรู้โบราณคดีจึงจะสนุก รวมทูลแต่ใจความ คือพวกชวาเกาะบาหลีนี้ โดยมากเดิมเป็นชาวกรุงมัชพหิต (ชาวทางตะวันออก) ในสมัยเมื่อถือศาสนาพราหมณ์ถูกพวกที่ไปเข้ารีตถือศาสนาอิสลาม เบียดเบียนต่างๆ ที่เป็นข้อสำคัญคือที่จะให้เข้ารีตเป็นอิสลาม พวกที่ยังเลื่อมใสศาสนาและลัทธิธรรมเนียมเดิม จึงอพยพพากันหนีข้ามไปอยู่เกาะบาหลีคงรักษาลัทธิและศาสนาและธรรมเนียมเดิม ประพฤติสืบมาจนทุกวันนี้ ครั้นนานมาหลายร้อยปี ลัทธิธรรมเนียมเดิมเสื่อม “เรียว” ลง ถึงกระนั้นก็ตั้งใจพยายามรักษาขนบธรรมเนียมเดิม ไม่นิยมการเปลี่ยนแปลงและไม่มีคนจำพวกอื่นเข้าไปแทรกแซม ประพฤติอย่างเดียวกันมาทั้งเกาะ ลักษณาการอันใดที่เราไปเห็นในเกาะบาหลีชวนให้คิดค้นถอยหลังขึ้นไปหาหลักเดิม มีมากมายหลายอย่าง ยกอุทาหรณ์เช่น ประเพณีที่ผู้หญิงเปลือยนม อันพึงเห็นในรูปภาพโบราณมีในอินเดียต่อมาจนประเทศเหล่านี้ การที่เอาผ้าห่มปกปิดและที่ละอายนมเกิดขึ้นต่อภายหลัง พวกชาวบาหลีเขายังประพฤติประเพณีเดิม สังเกตได้โดยไม่แสดงความละอาย หรือส่งราคะจริตอย่างหนึ่งอย่างใด น่าเปรียบกับนารีผลซึ่งถือว่าเป็นของเกิดมากับตัวเช่นนั้น แต่พวกชาวต่างประเทศอันราคะจริตครอบงำ ไปเห็นเข้าตื่นด้วยกิเลสของตนเอง เปรียบเหมือนพวกวิชาธร ที่แท้ควรละอายตนเองเสียอีก
อีกอย่าง ๑ คือ เทวสถานที่เกาะบาหลีล้วนเป็นของใหม่ภายใน ๔๐๐ ปีนี้ แม้ทุกวันนี้ก็ยังสร้างใหม่และซ่อมแซมของเดิมมีมากกว่ามาก แต่สังเกตเห็นได้ว่าก่อสร้างโดยประสงค์จะรักษาแบบเดิม ที่ผิดไปก็ด้วยความรู้เรียวลง ประหลาดเป็นข้อสำคัญอย่าง ๑ ที่วิธีก่ออิฐแนวสนิทอย่างปรางค์ขอมยังทำได้อยู่ที่เกาะบาหลี
กระบวนฟ้อนรำนั้นก็แยกไปอย่างหนึ่งต่างหาก จากชวาหรือชาติอื่นทางตะวันออก รู้ได้แต่ว่าเป็นศิษย์ชาวอินเดียด้วยกัน
หม่อมฉันเชื่อแน่ว่าท่านเสด็จไปเกาะบาหลีคงโปรด
ป.ล. ถวายรูปหญิงบาหลีมาด้วย ๒ รูป รูป ๑ หาเหาให้กันเป็นธรรมดา อีกรูป ๑ ฝรั่งให้ถ่ายยั่วคนท่องเที่ยว