กาพย์เฉลิมพระเกียรติ งานพระเมรุทองท้องสนามหลวง

สรวมชีพบังคมบาทพระบรมนารถพระทรงธรรม์
พระจอมมไหสวรรย์สยามเขตประเทศไทย
ซึ่งเสด็จเฉลิมฉัตรผดุงรัฐดิเรกใน
มงคลมหาสมัยดิเรกฤกษ์อุดมวาร
พระองค์ก็ดั่งองค์ภุชพงศ์พระอวตาร
แบ่งภาคมาสังหารอสุรร้ายมลายสูญ
ให้เทพเป็นต้นเกษม มน สราญพูน
เพิ่มสุขพระอนุกูลประกอบด้วยพระการุณ
ก็ทราบตามเรื่องมาปรัมปรามิเห็นคุณ
เป็นที่จับจิตจุนจะให้เกิดประสาทอัน
เย็นฉ่ำกมลชื่นบ มีอื่นจะเทียมทัน
ครั้นจอมนรินทร์ปัญจมรัชกาลทรง
เสด็จมาสู่โลกนี้และควรที่จะพิศวง
ด้วยเหตุอันพระองค์สฤษดิ์ไว้แก่ชาวเรา
เทียบกับวัตถุหนักยิ่งๆ นักก็ยังเบา
ดินแดนอุทกเขาก็ บ เทียบ บ เทียมทัน
เพราะทรงพระมหากรุณาธิคุณอนันต์
ควรเสริญพระคุณสรรพ์สถิตไว้ระหว่างเศียร
บัดนี้จะกล่าวพจน์ยอพระยศแลพระเกียรติ
เพื่อไว้ให้จำเนียรระลึกรู้จิรังกาล
พระราชสมภพฉนำสบฉลูวาร
ทศมาสขึ้นอังคารดิถีฤกษ์อุดมกล
ตรงกับวันทวิสติมีอย่าฉงน
เดือนนามกันยายนร.ศ. เจ็ดสิบสองไข
เป็นวันพระองค์มาอุบัติภาคะภพใน
ฤกษ์ยามบวรไฉนจะมิควรมหัศจรรย์
ทรงพระเจริญมาพระก็หานุสาน์สรรพ์
นานาพิชาอันอุดมเอกพระเชี่ยวชาญ
ควรรู้พระรู้รอบพระรอบคอบกมลมาน
พระฉลาดพระอาจหาญพระยิ่งด้วยพระปัญญา
บรรลุพระชนม์โส-ฬสโอ้ พระชนกา-
ธิเบศร์พระองค์มาเสด็จสู่ศิวาลัย
พระองค์ถวัลย์รัชเฉลิมฉัตรดิลกชัย
แทนปิ่นชนกไอสุริย์สิ้นไผทสยาม
ผ่านกรุงผดุงชาตินิกรราษฎร์นิคมคาม
เขตทั่วสุธาตามบุรพแบบประเพณี
ในกาละเอกาทศวาระอันมี
มาสพฤศจิกามีร.ศ. แปดสิบเจ็ดดล
ครั้นเมื่อพระองค์ได้เสวยไอสวรรย์อนนต์
พระองค์ก็ทรงชนม ระหว่างปฐมวัย
กษัตริย์อดีตกาลบุราณมีฉะนี้ไฉน
ที่ทรงพระชนม์ในฉนำนี้และเชี่ยวชาญ
ด้วยศิลปาคมอุดมยิ่งปรีชาญาณ
สามารถและอาจหาญก็ยากหาและหอนเห็น
ตั้งแต่พระองค์ได้ครองมไหสวรรย์เป็น
ปิ่นเขตชอุ่มเย็นศิรเกล้านิกรสยาม
ทรงเปลี่ยนและดัดแปลงและจัดแจงนิคมคาม
แว่นแคว้นไผทตามสมัยโลกนิยมชม
อีกความประพฤติสรรพ สิ่งอันประเสริฐสม
กับเหตุที่ปรารมภ์ประเทศเอกราชเรา
ขนบธรรมเนียมอันบุราณสรรก็แบ่งเบา
ที่ควรพระองค์เอาเป็นเยี่ยงอย่างมิคืนคลาย
สิ่งใดที่ไม่ควรจะเป็นส่วนคะเนหมาย
ไม่ควรจะบรรยายให้เป็นแบบฉบับไป
พระองค์ก็เลิกถอนและลดหย่อนให้เบาใจ
แก่ราษฎรในประเทศของพระองค์แล
โทษใดที่เดือดร้อนแก่นิกรก็ผันแปร
เลิกเปลี่ยนให้ห่างแหประทุษฐ์โทษร้ายแรง
กฎหมายคดีศาลก็โองการให้ดัดแปลง
ถูกโลกนิยมแถลงบ มิอาจจะท้วงติง
สรรพสิ่งที่เรียบร้อยพระก็คอยจะอ้างอิง
เหตุให้เราเห็นจริงประดุจดั่งพระองค์แสดง
ที่สุดการประดับร่างขนบอย่างบุราณแผลง
ให้งามสง่าแปลงสะอาดยลกว่าหนหลัง
กิจการ ณ บ้านเมืองหรือก็เปลืองพระทรัพย์ดัง
หลั่งไหลมาเองหวังต่อประโยชน์เจริญงาม
เปลืองค่าบำรุงนี้ก็เป็นศรีประเสริฐตาม
จึงทรงพยายามมิเบื่อหน่ายพระทัยเลย
พระทรงผดุงพุทธศาสน์สุดมิเชือนเฉย
ควรชื่นภิรมย์เชยประชาชาติประเทศปวง
อาวาสพยาบาลสภาคารโรงเรียนหลวง
อีกกรมและกระทรวงสถานที่ต่างต่างงาม
ตึกรามและร้านห้างดูสำอางสะอาดหลาม
แลลิ่วสล้างตามถนนพิศละลานตา
โรงเลื่อยและโรงสีก็มากมีเสมอมา
หุ้นคอมปนีพาณิชกรรมธนาคาร
สารพัดอเนกมีสถานที่ที่สำราญ
ปลุกปลื้มหทัยบานเพราะเปลี่ยนแปลงตระการงาม
ทางไกลก็เหมือนใกล้เพราะรถไอรถไฟหลาม
ควรจักกระทำตามประเทศใดก็ทำลง
ที่รกก็กลายเป็นถนนเห็นน่าพิศวง
เพราะเหตุพระองค์ทรงพระปรีชาจะหาไหน
โทรศัพท์ก็สรรเสกโทรเลขก็ดังใจ
ปานทิพโสตในบุราณกาลจะมีหรือ
ในเขตนครหลวงประชาปวงระบือลือ
อื้อเอิกเกริกอือสะพรั่งตามถนนหลวง
มีพลตระเวนรายประจำสายสถลปวง
ไฟฟ้าสว่างดวงประจำรัตติกาลควร
ป้องกันคณาพาลมิให้ราญรังแกกวน
แก่ราษฎรมวลเพราะสว่างกระจ่างแสง
ถนนก็สะอาดสะอ้างมิรกร้างอาศัยแรง
ค่าจ้างผดุงแปลงพนักงานบำรุงเสมอ
พฤกษาประจำรายตลอดสายถนนเลอ
แลลิ่วละลานเออก็ชอุ่มตระการงาม
พิศเพ่งสะพานผองที่ข้ามคลองตลอดตาม
ถนนหลวงและมีนามประจำด้วยตะลึงหลง
เหล็กหินชะลอหล่อประหลาดหนอช่างบรรจง
ราวกับว่าไม้งงหฤทัยเพราะความงาม
ฝ่ายสถลตระการหลากชลมารคก็ห่อนทราม
สองหากตลิ่งหลามตลอดด้วยนาวาแพ
น่านน้ำนครเขตนคเรศร์ก็จอแจ
เรือขึ้นและล่องแลบ มิขาด ณ แถวชล
นามเรือต่างต่างมากเป็นอันยากยุบลยล
แล่นหลีกอยู่สับสนพิศดูก็งามตา
แพตั้งสินค้าขายประจำรายตลอดมา
สุดที่จะพรรณนาภิปรายให้ละเอียดละออ
พระองค์มีเมตตาจิตดำริคิดจะทรงชะลอ
สินค้าให้เพียงพอเพราะเนื่องกับประเทศผอง
ให้รุ่งเจริญพาณิชการะมูลมอง
เป็นหัตถกรรมของวิเทศอันอุดมผล
ทรงมีวิจารณ์ญาณสมานจิตประชาชน
ต่างชาติภาษาจนจะทรงทำได้เพียงใด
บำรุงให้เป็นสุขนิรทุกข์ บ มีภัย
เท่ากับประชาในสยามรัฐมิแปรผัน
เพื่อหวังคุณาสารจิรกาลมิเร็ววัน
ให้ทั่วให้ถึงกันเพราะทรงมีพระการุณ
ทรงเห็นประโยชน์เนิ่นความเจริญจะเป็นทุน
เกิดได้ก็เพราะคุณผดุงราชไมตรี
กับต่างประเทศอันอุดมสรรพ์ประเสริฐศรี
ด้วยวิทยาปรีช์เจริญทันสมัยกาล
เหตุนี้พระองค์จึงสละซึ่งพระสำราญ
ปรีดิ์เปรมเกษมสานต์ของพระองค์มิอาลัย
สู้ยากพระกายหน่ายพระสุขคลายเสด็จไป
สู่แดนยุโรปไกลวิเทศต่างทวีปกาล
เมื่อคราวฉนำร้อยสิบหกสร้อยนิยมขาน
ข้ามโอฆะกันดารมหาสมุทรชเลไกล
ฝ่าคลื่นและฝืนลมระทมทุกข์พระกายไป
เพื่อหวังประโยชน์ในประเทศนั้นและนำมา
เป็นคุณแก่บ้านเมืองให้ประเทืองดำเนินหา
ความศิวิไลซ์พาประกอบตามแต่ส่วนดี
ไท้มีพระทัยอ่อนจะเชิดช้อนพระไมตรี
กับต่างประเทศมีอนุสนธิเนื่องกัน
ในสิ่งที่ควรอ่อนพระองค์อ่อนมิแปรผัน
ควรเสริญ เจริญนัน-ทมนัสชโลมใจ
พระองค์เสด็จแดนณ แว่นแคว้นกษัตริย์ใด
ชื่นอัธยาศัยบ มิหน่ายพระทัยเธอ
ทั่วทุกประเทศจัดประดิษฐ์รัฐดิเรกเลอ
ต้อนรับและบำเรอโดยเสด็จประพาสแดน
ควรเจริญสง่าศรีและเป็นที่ภิรมย์แสน
เสวยสุขมิขาดแคลนขณะคราวเสด็จดล
ใช่แต่จะทรงปันพระสัมพันธมิตรผล
ทั้งราชกิจยลตลอดทุกประเทศไป
ทรงทอดพระเนตรการอันไพศาล ณ ที่ใด
ทราบชัดพระหฤทัยก็ทรงจำเป็นตำรา
เพื่อจัดเป็นแบบอย่างระหว่างกิจที่ทรงหา
ใคร่เพื่อจะนำมาเป็นฉบับประกอบตาม
ไทยเราจะเทียมเทียบเสมอเปรียบมิเสื่อมทราม
คู่เคียงสง่างามเจริญทันประเทศเขา
หลายมาสเสด็จกลับแต่นั้นนับเถอะไทยเรา
แต่ก่อนก็หย่อนเยาว์จะย่างสู่วิไลเสมอ
สมดังมโนมาตรมิแคล้วคลาดวิจารณ์เออ
ไทยเราเพราะใครเหนอพินิจเถิดนะเราไทย
เปลี่ยนโน่นกระทำนี่ให้ทวีเจริญใจ
ควรทัศนานัยน์ประดิษฐ์แปลกเสมอกาล
ทั่วทั้งสยามรัฐสารพัดจะสำราญ
ถึงไกลและช้านานประดุจใกล้และเร็ววัน
นาเนกประการมีก็สุดที่จะรำพัน
รวบรวมสรุปสรรพ์อดิเรกอุดมสม
นับว่าเจริญได้ประเทศไทยนิยมชม
ควรที่จะปรารมภ์ประคุณูประการของ
พระจอมดิลกปัญ-จมรัชกาลครอง
เขตรัฐสยามผองเจริญขึ้นประการใด
เห็นได้สะดวกดายมิบรรยายก็เข้าใจ
ปรากฏกระจ่างนัยน์นิกรเราก็เล็งเห็น
เป็นฝ่ายอาณาจักรพระพิทักษ์ผดุงเย็น
เกล้าชาวสยามเป็นสุขด้วยพระการุณ
พระทรงดำรงกิจทศพิธอดุลคุณ
คือราชธรรมสุน-ทรเลิศประเสริฐสม
ไพบูลย์มิบกพร่องและถูกต้องนิยมชม
ของปราชโญดมอนุมัติพิพัฒน์ผล
พระญาติวงศ์ผองพระก็ต้องเป็นกังวล
บำรุงผดุงจนตลอดทั่วทุกพระองค์
ฝ่ายหน้าและฝ่ายในหฤทัยพระจำนงค์
ใคร่ให้เสวยมงคละสุขเกษมสานต์
มุขมาตย์ อมาตย์ปวงทุกกระทรวงทบวงการ
ผู้ใดที่เชี่ยวชาญวิทยานานามี
รู้รอบประกอบกิจสุจริตะธรรมศรี
เที่ยงตรงสุขุมปรีช์สมรรถฉลาดและอาจหาญ
พระองค์ก็บำรุงผดุงยศและเจือจาน
ด้วยราชะบำนาญตลอดทรงพระการุณ
ควรน้อมสิโรตม์ก้มหัตถ์ประนมบังคมคุณ
เป็นที่พิเศษสุนทรนับคุณากร
นั่นแหละจะเป็นศรีสวัสดีสุภาภรณ์
แก่เราผู้ราษฎรนิจกาลมิแปรผัน
ฝ่ายพุทธจักรเล่าพระผ่านเผ้าผู้ทรงธรรม์
ก็มีพระคุณนัน-ทนปรุงผดุงเสมอ
บำรุงพระอารามวิหารงามสง่าเลอ
หลายแห่งพระทัยเธอมิทอดทิ้งให้เสื่อมสูญ
ปวงบรรพชิตฝ่ายทุกนิกายก็เพิ่มพูน
รับภาระเป็นธูรพระอาวาสพิหารหลวง
หมู่สงฆบรรดาภิกษุสามเณรปวง
ได้สุขสบายทรวงบ มิยากลำเค็ญเข็ญ
บำรุงพระพุทธวัจน์ปริยัติธรรมเป็น
ส่วนอันพิเศษเห็นประกอบด้วยประโยชน์หลาย
พระเกรงจะเสื่อมทรามพระก็ตามขยับขยาย
เปิดเผยให้มากมายก็จัดสอบพิชาอัน
เป็นส่วนมคธพากย์อุดมหลากพิสุทธิ์ธรรม
รวมเก้าประโยคสันห์อธิบายยุบลแสดง
ภิกษุและสามเณรกก็จัดเจนพระธรรมแถลง
บาลีก็แจ้งแจงและเข้าสอบพิชาชาญ
สงฆ์ใดพิเศษรู้เถระผู้วิจารณ์ญาณ
สามารถและอาจหาญอรรถะธรรมคโณดม
ก็ทรงพระราชทานยศให้นิยมชม
เป็นอนุกรมสมพิเศษตามลำดับไป
พัดแฉกประดับยศและปรากฏด้วยนามไข
มีนิจภัตรในระหว่างมาสพระราชทาน
ฐานานุกรมจัดก็รับพัดปัจจัยทาน
อีกฝ่ายเปรียญชาญฉลาดอรรถธรรมปรีช์
พัดปักตระการงามดูอร่ามสง่าศรี
ตามชั้นประโยคมีนิตยภัตรอุดมสม
ทรงตั้งสมณศักดิ์ก็เพราะจักให้ชื่นชม
ในธรรมวโรดมจะได้สืบนุสนธิ์นาน
ก็แตกก็ฉานในวรไตรปิฎกธาร
เพราะเหตุพระองค์สมานพุทโธวาทให้โสภณ
ทรงเป็นประธานนำพุทธศาสนิกชน
ให้เร่งแสวงผลวิบากสิ่งที่ชอบธรรม
เป็นส่วนกุศลวัตรปฏิบัติดำเนินนำ
สรรพสุจริตกรรมจรสู่นิสัยตน
ถ้าว่าพระองค์ทรงสละปลงมิกังวล
พุทธศาสน์ก็หมองมลจะรุ่งเรืองแต่ไหนมา
อาณาประชาราษฎร์ก็จะขาดประพฤติหา
ซึ่งธรรมะสัมมาปฏิบัติก็ทรุดลง
นี่หากพระองค์นำประพฤติธรรมประเสริฐทรง
พระราชศรัทธาคงสถิตอยู่จนถาวร
เป็นที่ปิโยดมนิยมชมและอนุสรณ์
ของเหล่าประชานิกรสมณพราหมณาจารย์
ทั่วทั้งสยามเขตและวิเทศก็สาธุการ
บรมโพธิสมภารอีกพระอัธยาศัย
เป็นที่เฉลิมเนตรอันพิเศษเฉลิมฤทัย
ครั้งสองเสด็จไปยุโรปอีกสมัยกาล
ศกร้อยยี่สิบหกนิยมยกลิขิตขาน
เพื่อใคร่จะสำราญพระกายส่วนพระองค์เอง
นานาประเทศราชเอกราชก็ยำเยง
กษัตริย์บุราณเพรงเจริญราชไมตรีเคย
มีอยู่ก็คราวหนึ่งจะยกซึ่งนิเทศเฉลย
อ้างเหตุภิปรายเปรยอยุธยาสมัยกาล
สมเด็จพระนารายณ์ธ ประภาษวโรงการ
บัญชาในนายปานราชทูตจรัลไป
สู่ถิ่นนครเขตฝรั่งเศสเจริญไม
ตรีกับวิเทศในบุราณกาลก็คราวเดียว
นอกนั้นก็ห่อนมีกษัตริย์ที่จะทรงเฉลียว
เสด็จไปมิมีเทียวดุจะดั่งพระองค์เลย
นับแต่พระองค์ครองสยามผองภิรมย์เชย
ชื่นชอบกมลเฉลยบรรลุสี่สิบสามปี
คำนวณคะเนมากกษัตริย์ภาคบุราณมี
ทุกทุกพระองค์จี-ระกาลก็ บ มิปาน
ทั้งความทวีวัฒน์ผดุงรัฐก็เอาฬาร
กว่าในอดีตกาลฉะนั้นนั่นมิใช่หรือ
ไทยเราก็เทียบเทียมเจริญสู่วิไลลือ
เอื้อมเอาจะถึงมือและจะสมประสงค์พลัน
โอ้ โอ๋ เผอิญเคราะห์ช่างเฉพาะฉกาจฉกรรจ์
มัจจุราชช่างหุนหันขณะนี้มิควรหนอ
จ้วงจับพระทรงฤทธิ์บ มิคิดจะรั้งรอ
พระชนม์ประจวบพอบังควรสู่เสวยสวรรค์
โอ้น่าอนาถหนอกระไร รอพระโรคัน
วักกะพิการฉกรรจ์มาประสบพระทรงชัย
พระองค์ประชวรกาลก็เจ็ดวารมิทันไร
โอเหลือจะอาลัยพระองค์สุดจะพรรณนา
แพทย์ผู้ประจงจัดมิเต็มหัตถ์ที่คัดหา
เครื่องห้ามพระโรคพาธ โอสถประกอบถวาย
พระชนมายุยังน้อยแต่ล่วงคล้อยจะบรรยาย
ครบห้าสิบแปดหมายคณนาฉนำตาม
ในวันคำรบยี่-สิบสองมีจะกล่าวความ
มาสนั้นและมีนามตุลาคมสมัยขาน
ร.ศ. นิยมร้อยยี่สิบสร้อยอีกเก้ากราน
ตรงกับ ณ แรมวารสี่ค่ำเสาร์ดิถีเดือน
สิบเอ็ดและปีจอสมัยก็นิยมเหมือน
ตรงกันมิฟั่นเฟือนประจวบรัตติกาลถึง
สองยามและนาทีมีเศษสี่สิบห้า จึง
เคราะห์ฆาฏฉกาจรึงระรานปิ่น ผไท ไท
เอกองค์พระทรงยศสวรรคตพระครรไล
ละโลกมนุษย์ไปสถิตโลกวิมานแมน
รุ่งขึ้นนิกรสยามก็ทราบความตลอดแดน
เศร้าโศกกำสรดแสนระทดสุดจะกำสรวล
ชาวเราสยามโอ้วิปโยคะทุกข์ครวญ
มีเหตุที่บังควรสลดมาอุบัติมี
ดินฟ้าอากาศพิศพินิจดูก็เศร้าศรี
เฉกช่วยประชาชีสยามชาติคะนึงถึง
แต่นี้ผิว์เราจักสามิภักดิ์และรำพึง
ร้อนเร่าระรุมรึงอุระรุ่มสักปานใด
ก็ห่อนประสบเห็นอิศวเรนทร์ ไผทไกร
องค์เดียวเสด็จไประลึกแล้วก็โหยหวน
ใช่แต่สยามเราจะสร้อยเศร้าสลดครวญ
แม้ต่างประเทศชวนกันระทดแทบทุกแดน
ทราบเหตุก็อาลัยคะนึงในพระองค์แทน
เสด็จสู่วิมานแมนรึจะวายกมลครวญ
โอ้ตั้งแต่นี้ปิ่น-ปรมินทร์มเหศวร
แห่งชาวสยามมวลเสด็จลับมิคืนครอง
ได้แต่จะบังคมพระบรมโกศทอง
บำเพ็ญกุศลของอุทิศทักษิณาทาน
เพื่อได้ฉลองพระเดชพระจุนเจตนาการ
เป็นส่วนกุศลสารถวายแด่พระองค์ไป
บัดนี้ประจวบการมโหฬารดิเรกไกร
เกริกชาวนิกรไทยจะสนองคุณากร
คือจักถวายพระเพลิงเถลิงเกียรติพระภูธร-
เมรุมาศอันบวรสมัยนี้จะได้ยล
ชาวเราสยามชาติจะแคล้วคลาดมิเห็นหน
โกศทองพระภูวดลดิลกโอ้อนาถหนา
แม้เสด็จสวรรคตก็ปรากฏพระคุณมา
มากมายดั่งรจนาแสดงแล้วมิฟั่นเฟือน
เท่ากับพระองค์ทรงดำรงซึ่งพระชนม์เตือน
จิตเราระลึกเหมือนพระองค์ยังดำรงชนม์
เอกองค์อันอำรุงผดุงภูวมณฑล
เป็นสุขเกษมมนนิกรราษฎร์สยามผอง
ก็คือพระหน่อนาถมกุฎราชที่ทรงครอง
ฉัตรแก้วปกเกศของคณาข้าพระบาทแทน
จอมจักรชนกนาถอภิชาติมิขาดแคลน
รื่นร่มภิรมย์แสนอุดมโดยสวัสดี
สยามเขตประเทศไทยจะวิไลเจริญศรี
ดั่งก่อนและจักทวีพิพัฒน์ยิ่งประเสริฐสม
ขอให้พระจอมขัต-ติยฉัตรวโรดม
ทรงวายพระทุกข์ระทมอุปัทว์อันตรายภัย
ส่ำพาลพิบัติสา-รพัดกาละใดใด
จุ่งหลีกปราศไกลอย่ามาพ้องมาแผ้วพาน
จงทรงพระชนม์เจริญจิระเนิ่นเกษมปาน
เทเวศร์สถิตสถานวรทิพพิมานบน
ปวงหมู่ริปูราชจงปราศทุกแห่งหน
นอบน้อมศิโรตม์ตนเพราะพระเดชมโหฬาร
ดั่งข้าพระพุทธเจ้ากระวีเหล่านิพนธ์สาร
สมญานวะทวารถวายพรฉะนี้เทอญ ฯ

ร.ศ. ๑๒๙

แชร์ชวนกันอ่าน

แจ้งคำสะกดผิดและข้อผิดพลาด หรือคำแนะนำต่างๆ ได้ที่นี่ค่ะ