บทนำเรื่อง

พระนิพนธ์ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส

กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ สำนวนนี้แต่งด้วยคำประพันธ์ประเภทฉันท์ปนกาพย์ เป็นพระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ทรงนิพนธ์ถวายพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อจารึกแผ่นศิลาประดับที่ผนังบริเวณด้านในศาลาหลังเหนือหน้าพระมหาเจดีย์ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เมื่อครั้งที่ปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนฯ ในระหว่าง พ.ศ. ๒๓๗๔ – พ.ศ. ๒๓๗๗

เนื้อเรื่องกล่าวถึง พระเจ้าพรหมทัต มีพระมเหสีนามว่านางบุษบา มีพระราชธิดา ๒ พระองค์ชื่อว่า นางกฤษณา และนางจิรประภา ท้าวพรหมทัตจัดให้มีพิธีสยุมพร นางกฤษณา ผู้เป็นพี่เลือกพระภัสดาได้ ๕ พระองค์ นางจิรประภาเลือกได้พระองค์เดียว แต่นางกฤษณาสามารถปรนนิบัติพระสวามีได้เป็นอย่างดี และไม่ขาดตกบกพร่องในหน้าที่ของภรรยาที่ดี จึงเป็นที่รักใคร่ของพระสวามีทั้งยังไม่เคยเกิดการทะเลาะวิวาทกันในระหว่างพระสวามีทั้ง ๕ พระองค์ ส่วนนางจิรประภามีพระสวามีเพียงพระองค์เดียวกลับไม่มีความสุข มีแต่ความทุกข์โศกชอกช้ำใจ ผิวพรรณหม่นหมองและพระสวามีมักขึ้งโกรธอยู่เสมอ นางจิรประภาจึงไปปรึกษานางกฤษณา และถามถึงสาเหตุที่นางกฤษณาเป็นที่รักใคร่สนิทเสน่หาและเป็นที่เกรงพระทัยของพระสวามี และเข้าใจว่าพระพี่นางกฤษณามีเวทมนตร์ผูกใจพระภัสดาทั้ง ๕ ชีวิตการกฤษณาสอนน้องคำฉันท์ครองคู่จึงมีแต่ความสุข จึงจะมาขอเรียนวิชาเวทมนตร์นั้นบ้าง นางกฤษณาจึงได้อธิบาย ชี้แจงความจริงให้ทราบว่า นางหาได้มีเวทมนตร์อันใดผูกใจพระภัสดาไม่ แต่ที่พระภัสดาทุก ๆ พระองค์รักใคร่ในนางนั้น เพราะนางรู้จักหน้าที่ของภรรยาและอยู่ในโอวาทของพระภัสดาตลอดมา นางกฤษณาจึงได้สอนนางจิรประภาถึงหน้าที่ต่าง ๆ ของการปฏิบัติตนเป็นภรรยาที่ดีว่า ควรมีกิริยามารยาท การประพฤติปฏิบัติตนที่ดี พูดจาอ่อนหวาน สอนให้รู้จักอัธยาศัยและรู้ใจพระสวามี มีความซื่อสัตย์สุจริต ควรปรนนิบัติพระสวามีในหน้าที่การงานต่าง ๆ เช่น ควรตื่นก่อนนอนทีหลัง ดูแลเรื่องอาหารการกิน การแต่งกาย น้ำสรงน้ำเสวย พัดวีเมื่อยามร้อน คอยปัดปูที่นอน การรักนวลสงวนตัว และนางกฤษณายังได้สั่งสอนในเรื่องของศีลธรรมจรรยา กิริยามารยาทในอิริยาบถทั้ง ๔ ได้แก่ การนั่ง นอน ยืน เดิน การรับประทานอาหาร การมีมนุษยสัมพันธ์ และการผูกมิตรไมตรี เป็นต้น ดังตัวอย่าง

การสอนให้รู้จักกิริยามารยาทที่ดี

เดินนั่งจงยั้งองค์ ดำรงกายระไวระวัง
ซวดซวนก็ชวนชัง ชนผองจะซร้องสรวล
อย่าด่วนครรไลแล่น กรกรีดแหวนบรางควร
ทอดตาลิลาจวน สดุดบาทจักพลาดพลำ
อย่าเดินทัดมาลา เสยเกศาบควรทำ
จีบพกพลางขานคำ สะกิดเพื่อนสำรวลพลาง
ยุรยาตรโยกย้าย กรกรีดกรายสไบบาง
ยอหัตถ์สำผัสปราง จักเสื่อมสวัสดิสัตรี

หรือ

หนึ่งสถิตที่บันใด อีกร่มไม้แลตากกาย
นอนนั่งยังชานชาย สถลท้องวิถีทาง
จักจามบงามแรง แสดงอรรถอย่าตรัสหลาย
นอนนานมักคร้านกาย ป่วยการกิจคิดการงาน
น้อยภักษ์ก็ผอมซูบ สริรรูปก็บันดาล
มากภักษ์ก็พี่พาน จะหนักเนื้อแลเทื้อองค์

นางกฤษณายังได้สอนให้นางจิรประภารู้จักการผูกมิตรไมตรี การมีอัธยาศัย และการมีมนุษย์สัมพันธ์ที่ดี และให้นำไปปฏิบัติซึ่งหากปฏิบัติได้ก็จะเป็นคุณสมบัติอีกประการหนึ่งที่สำคัญที่จะผูกใจพระสวามีได้โดยที่ไม่ต้องใช้เวทมนตร์คาถามาทำให้พระสวามีรักใคร่

ผูกชนด้วยไมตรี จิตรปรีดีหฤาหรรษ์
รักคุ้งชีวาวัน มรณาศฤาหน่ายแหนง
คำสอนสมรมาลย์ ประสาทสารสุนทรแสดง
จงจำอย่าเคลือบแคลง ประพฤติเพื่อผดุงตน
เปนที่เสน่หา แต่ภรรดาเจริญผล
กว่าเล่ห์เสน่ห์มนต์ ตรมายาอันอาธรรม์

นอกจากนางกฤษณาจะสอนให้นางจิรประภารู้จักวิธีปฏิบัติตนให้เป็นแบบอย่างที่ดีตามแบบฉบับของกุลสตรีที่พึงปรนนิบัติสามีให้การครองชีวิตคู่มีความสุขแล้ว นางยังได้อบรมสั่งสอนให้นางจิรประภาเข้าใจสัจธรรมในการทำคุณงามความดี ซึ่งจะเป็นคุณค่าของมนุษย์ ดังตัวอย่างของคำประพันธ์ที่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสทรงพระนิพนธ์ไว้ เป็นบทเปรียบเทียบให้เห็นคุณค่าของการกระทำความดี ซึ่งเป็นที่จดจำกันได้ดีคือ

พฤษภกาษร อีกกุญชรอันปลดปลง
โททนต์เสน่งคง สำคัญหมายในกายมี
นรชาติวางวาย มลายสิ้นทั้งอินทรีย์
สถิตทั่วแต่ชั่วดี ประดับไว้ในโลกา

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชวิจารณ์และมีพระบรมราชวินิจฉัยเรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์ว่า

“…คิดเห็นว่าเรื่องต้นของกฤษณาสอนน้องคงจะมาจากที่อื่นเป็นแต่ชื่อเสียงจะขาดวิ่น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตจะทรงแต่งให้บริบูรณ์ดี จึงได้เก็บชื่อในบาลีมาซ่อมแซมลงดีร้ายจะมีมาแต่หนังสือมหาภารตะซึ่งเป็นเรื่องรวบรวมนิทานเก่าและลัทธิต่าง ๆ ที่ถือกันอยู่ในมัชฌิมประเทศ ก่อนเวลาพุทธกาล จึงได้อ่านหนังสือมหาภารตะเสาะแสวงหาความจริงอันนี้ จนบัดนี้มาพบเรื่องนั้นสมประสงค์แล้ว จะขอยืนยันได้ว่ากฤษณาสอนน้องที่มาแต่งเป็นคำฉันท์นั้นไม่ได้มาจากบาลี เราคงจะได้มาจากพราหมณ์ ซึ่งมาเป็นครูบาอาจารย์ของเราแต่ก่อน เหมือนเรื่องรามเกียรติ์เป็นแน่”[๑]

จากพระบรมราชวินิจฉัยนี้ทำให้ทราบว่าเรื่องกฤษณาสอนน้องคำฉันท์มาจากมหากาพย์ภารตะ กล่าวถึงนางกฤษณาผู้เป็นราชธิดาของพระเจ้าทฺรปาท แห่งนครปัญจาละ นางกฤษณาเป็นมเหสีของกษัตริย์ปาณฑพ ๕ พระองค์ นางสามารถดูแลและปรนนิบัติพระสวามีทั้ง ๕ ได้อย่างมิขาดตกบกพร่อง และประพฤติปฏิบัติตนเป็นกุลสตรีที่ดีงาม ทำให้พระสวามีทุกพระองค์รักใคร่ เคารพนับถือนาง และนางยังได้ตอบข้อซักถามของนางสัตยภามามเหสีของพระกฤษณะ เมื่อครั้งเสด็จมาเยี่ยม นางกฤษณาจึงอธิบายและสอนนางสัตยภามาให้รู้จักข้อปฏิบัติอันดีงามในการครองตน และการปฏิบัติตนในการทำหน้าที่ภรรยาที่ดีให้หมั่นดูแลเอาใจใส่ ปรนนิบัติสามีและสอนให้เข้าใจสัจธรรมในการประกอบคุณงามความดี เรื่องนี้ปรากฏอยู่ในมหาภารตะวนบรรพวรรคที่ ๒๓๒ และ ๒๓๓

กฤษณาสอนน้องคำฉันท์พระนิพนธ์ในสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส สำนวนนี้มีสำนวนโวหารไพเราะ งดงาม มีการใช้ศัพท์สูงกว่ากฤษณาสอนน้องคำฉันท์ฉบับกรุงธนบุรี ดังที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงอธิบายไว้ในคำนำดังนี้

“...ว่าโดยทางสำนวนโวหาร นับว่าเป็นหนังสือชั้นเอกในกวีนิพนธ์เรื่อง ๑ ว่าโดยเนื้อความเป็นโอวาทานุสาสนีสำหรับสตรีจะพึงปฏิบัติต่อสามี ล้วนเป็นเนื้อความที่ทรงเลือกค้นสิ่งที่เป็นสารประโยชน์มาทรงนิพนธ์ไว้ เป็นทิฏฐานุคติของกุลสตรี ผู้หวังเป็นประโยชน์เป็นอัตสัมมาปณิธิจะพึงปฏิบัติโดยทางจรรยา และเป็นแบบแผนทางศึกษาของกวีนิพนธ์ในชั้นหลัง...”[๒]

กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้ากรมพระปรมานุชิตชิโนรสเป็นวรรณคดีที่มีคุณค่าที่ให้ความรู้และรูปแบบการแต่งคำฉันท์ที่ประณีตด้วยการใช้ภาษาที่งดงาม และให้ข้อคิดคติธรรมที่ภรรยาพึงปฏิบัติต่อสามี และรวมถึงการสอนเรื่องกิริยามารยาทที่สตรีโดยทั่วไปควรปฏิบัติ และยังเป็นแบบฉบับของกวีนิพนธ์ในสมัยต่อมาได้อีกด้วย

เอกสารอ้างอิง

สุภัคลักขณา (นามแฝง). กฤษณาสอนน้อง. กรุงเทพฯ : ป. พิศนาคะการพิมพ์, ๒๕๑๘.



[๑] สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ. กฤษณาสอนน้องคำฉันท์สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส กฤษณาสอนน้องคำฉันท์ ฉบับกรุงธนบุรี กฤษณาสอนน้องคำฉันท์พระนิพนธ์สมเด็จฯ กรมพระปรมานุชิตชิโนรสและวินิจฉัยเรื่อง กฤษณาสอนน้อง พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. (สารศึกษาการพิมพ์, ๒๕๑๖). หน้า ๖๑ - ๖๒

[๒] พระนิพนธ์สมเด็จกรมพระปรมานุชิตชิโนรส. (โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, ๒๔๖๖) หน้า ก.

สนับสนุนโดย กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์

แชร์ชวนกันอ่าน

แจ้งคำสะกดผิดและข้อผิดพลาด หรือคำแนะนำต่างๆ ได้ ที่นี่ค่ะ