คำประพันธ์ที่ใช้

คำประพันธ์ที่ใช้ในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงปราสาททอง

วสันตดิลก ฉันท์ ๑๔

หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดีกำหนด คณะ และคาถาประจำคณะไว้ดังนี้

ั ั ุ ั ุ ุ ุ ั ุ ุ ั ุ ั ั
วุตฺตาวสนฺตติลกา ตภชาชคาโค

ประกอบด้วยคณะ ต ภ ช ช และ ครุลอย ๒ อักษร

บทหนึ่ง ๑๔ อักษร

๒ กลอน เป็น บาทหนึ่ง

๒ บาท เป็น บทหนึ่ง

ตัวอย่าง

ขอถวายประนมบรมสรร- เพชญพุทธศาสดา
ตัดเบญจพิธพลมา- รมุนินทร เลิศไกร
ลายลักษณอุดมวรา- ดุลเรียบระเบียบใน
บาทาธุลีบรมไตร ภพโลกยโมลี

ฉบัง กาพย์ ๑๖

พระมหาราชครูใช้คำประพันธ์ชนิดนี้มากที่สุดในคำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ หนังสือจินดามณีเรียกคำประพันธ์ชนิดนี้อีกอย่างหนึ่งว่า โคลสิงฆฉันท์ มิได้กำหนด ครุ ลหุ แต่นิยมกลอนฟัด (สัมผัส) อย่างกาพย์

๑ บาท เป็น ๑ บท

๑ บท มี ๓ วรรค

วรรคต้น ๖ อักษร วรรครอง ๔ อักษร และวรรคปลาย ๖ อักษร

ตัวอย่าง

ดาบเขนเสโลยรรยง หมวดหมายเทียวธง
รจิตดาษมุดดา  
ดั้งทองแพนทองโสภา โสภณรจนา
พิจิตรหลากหลายพรรณ  

อินทรวิเชียร ฉันท์ ๑๑

หนังสือจินดามณีมีคาถาประจำคณะว่า

ั ั ุ ั ั ุ ุ ั ุ ั ั
ยานี ธ ภูตา นิสมาคตานิ

ประกอบด้วยคณะ ต ต ช และครุลอย ๒ อักษร (ลหุ ปลายบาทนับเป็น ครุ)

บาทหนึ่ง ๑๑ อักษร

๒ กลอน เป็น บาทหนึ่ง

๒ บาท เป็น บทหนึ่ง

ตัวอย่าง

เสด็จหยุดคชาธาร แลทหารทหมแหน
หยุดยั้งพลาแสน ยุพราชโยธา
พิตเพียลระเมียรสับ ดสิทานธารา
ดุจสัปดสินธา- ดรหว่างพระสุเมรุ

สุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘

คำประพันธ์ลักษณะนี้คัมภีร์กาพย์สารวิลาสินี มีตัวอย่างวิสาลวิก ฉันท์ ๒๘ มิได้กำหนด ครุ ลหุ กำหนดแต่กลอนพฟัด (สัมผัส) แต่คาถาประจำบทกำหนด ครุ ลหุ ด้วยคือ

  สุราคณา
สุโสภณา รปิรโก
สมานสิ ภิวนฺทโน
สเรนโก รตฺตินฺทิวํ

หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี มีตัวอย่างคำประพันธ์สุราคณา ปทุมฉันท์ กลอน ๔ บอกตัวอย่างคาถาประจำบท แต่มิได้อธิบายรายละเอียดใดๆ

  สุสารโท
มหิทฺธิโก มหาอิสี
สุปาทจกฺ กลกฺขณี
วราหรี วรนฺททา

พิจารณาจากคาถาประจำบทข้างบนนี้จะเห็นว่าแต่ละวรรคมีลักษณะของคำหนักเบา หรือ ครุ ลหุ อยู่ด้วยในทุกวรรค คือ ุ ั ุ ั อันเป็นกำหนดคณะของสุรางคนางค์ ฉันท์ ๒๘ คำฉันท์สรรเสริญพระเกียรติฯ มีคำประพันธ์ที่กำกับตัวเลขหน้าบทเป็น “๒๘” ไม่สามารถบอกได้ว่าเป็น วิสาลวิก ฉันท์ ๒๘ หรือ สุรางคณา ๒๘ ปทุมฉันท์ กลอน ๔ คำประพันธ์ลักษณะดังกล่าวเรียกกันในปัจจุบันว่า กาพย์สุรางคนางค์หรือสุรางคนางค์ กาพย์ ๒๘

ตัวอย่าง

  เข้าขึ้นถึงบน
พิมานไพชยนต์ เทียรธารตั่งเตียง
เพดานดาดดัด อร่ามเมิลเมียง
ดุจดารกเรียง แหล่ล้อมบูรณ์จันทร์
  มุ้งม่านเขนยขนาด
สุนทรวรอาสน์ เสร็จสรรพฉับพลัน
แล้วเทียบภาสูร ประดับฉบับบรรพ์
ไว้สัตตสิทัน- ดรหลั่งหลามสินธุ์

โตฎก ฉันท์ ๑๒

หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี และตำราฉันท์วรรณพฤติของกรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส บอกคาถาประจำคณะไว้ดังนี้

ุ ุ ั ุ ุ ั ุ ุ ั ุ ุ ั
อิธโตฎกมมฺ พุธิเสหิมิตํ

ประกอบด้วยคณะ ส ส ส ส

บาทหนึ่ง ๑๒ อักษร

๒ กลอน เป็น บาทหนึ่ง

๒ บาท เป็น บทหนึ่ง

ในจินดามณีเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า ปฐมํ ฉันท์ ๑๒ ชื่อโตฎกฉันท์ กลอน ๖

ตัวอย่าง

จึ่งจะตั้งพุทธมง- คลสูตรปริตร
วรสงฆประสิทธิ์ วรมนตรมุนี
แล้วก็ชุมวรวา- จริเยนทร์ธิบดี
คุณคามวิธี อธิภาศก็โหม

มาลินี ฉันท์ ๑๕

ฉันท์ชนิดนี้ในหนังสือจินดามณีเรียกชื่ออีกอย่างหนึ่งว่า ชินวรฉันท์ กำหนดคณะและคาถาประจำคณะไว้ดังนี้

ุ ุ ุ ุ ุ ุ ั ั ั ุ ั ั ุ ั ั
น น ม ย ย ยุตายํ มาลินีโภคิสีหิ

ประกอบด้วยคณะ น น ม ย ย (ลหุปลายบาทนับเป็น ครุ)

บาทหนึ่ง ๑๕ อักษร

๓ กลอน เป็น บาทหนึ่ง

บาทหนึ่ง เป็น บทหนึ่ง

ตัวอย่าง

อมรนิกรเฉิดฉาย ดูพะรายพราย ทังแดนไตร
กนกมยูรเรืองไร กลิ้งแลกลดไสว ประดับดาษ
ปทุมกุสุมกล้ากลาด เต็มทังอากาศ คือห่าฝน

สัทธรา ฉันท์ ๒๑

หนังสือจินดามณีของพระโหราธิบดี กำหนดคณะและคาถาประจำคณะไว้ดังนี้

ั ั ั ั ุ ั ั ุ ุ ุ ุ ุ ุ ั ั ุ ั ั ุ ั ั
มฺราภฺนาโยโยตฺรเยนตฺ ติมุนิยติยุตา สทฺธรากิตฺติตายํ

ประกอบด้วยคณะม ร ภ น ย ย ย

บาทหนึ่ง ๒๑ อักษร

๓ กลอน เป็น บาทหนึ่ง

บาทหนึ่ง เป็น บทหนึ่ง

ตัวอย่าง

ลอดบ่วงหน่วงตาวระเบ็งบรรพ์ ธนูศรจรจรัล
เหล้นเลบงฉัน- ทภาษา
คิดแล้วปิ่นเกล้าอยุธยา ภิมตรสรสา
โสภณากา- รเปรมปรีดิ์

 

สนับสนุนโดย กองทุนพัฒนาสื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์

แชร์ชวนกันอ่าน

แจ้งคำสะกดผิดและข้อผิดพลาด หรือคำแนะนำต่างๆ ได้ ที่นี่ค่ะ