เพลงยาวนิราศ

กรมพระราชวังบวรมหาสุรสิงหนาท
เสด็จไปตีเมืองพม่า เมื่อ พ.ศ. ๒๓๓๖

(ตอนต้นขาดหายไปหาไม่ได้ คงเปนเรื่องชมพระนครศรีอยุธยา)

ประกอบด้วยโภชนากระยาหารทุกถิ่นฐานบริบูรณ์หนักหนา
อยู่เย็นเปนสุขทุกทิวาเช้าค่ำอัตราทั้งราตรี
ประหนึ่งว่าจะไม่มีค่ำคืนรวยรื่นเปนสุขเกษมศรี
ไม่เห็นเช่นว่าจะเปนถึงเพียงนี้มาเยินยับอัปรีย์ศรีศักดิ์คลาย
ทั้งถนนหนทางอารามราชมาวินาศสิ้นสุดสูญหาย
สารพัดย่อยยับกลับกลายอันตรายไปจนพื้นปัฐพี
เมื่อพระกาลจะมาผลาญดังทำนายแสนเสียดายภูมิพื้นกรุงศรี
บริเวณอื้ออลด้วยชลธีประดุจเกาะอสุรีลงกา
เปนคันขอบชอบกลถึงเพียงนี้มาเสียสูญไพรีอนาถา
ผู้ใดใครเห็นจะไม่นำพาอยุธยาอาภัพลับไป
เห็นจะสิ้นอายุพระนครให้อาวรณ์ผู้รักษาหามีไม่
เปนป่าหญ้ารกดังพงไพรแต่จะสาบสูญไปทุกทิวา
คิดมาก็เปนน่าอนิจจังด้วยกรุงเปนที่ตั้งพระสาสนา
ทั้งอารามเจดีย์ที่บูชาปฏิมาฉลององค์พระทรงญาณ
ก็ทลายยับยุ่ยเปนผุยผงเหมือนพระองค์เสด็จดับสังขาร
ยังไม่สิ้นสาสนามาอรธานทั้งเจดีย์วิหารก็สูญไป
เสียดายพระนิเวศน์บุรีวังพระที่นั่งทั้งสาม[๑]งามไสว
ตั้งเรียบรเบียบชั้นเปนหลั่นไปอำไพวิจิตรรจนา
มุขโถงมุขเด็จมุขกระสันเปนเชิงชั้นลวดลายล้วนเลขา
เพดานในไว้ดวงดาราผนังฝาดาดแก้วดังวิมาน
ที่ตั้งบัลลังก์แก้วทุกองค์ทวารลงอัฒจันท์น่าฉาน
ปราบพื้นรื่นราบดังพระลานมีโรงคชาธารตระการตา
ทิมดาบคดลดพื้นกำแพงแก้วเปนถ่องแถวยืดยาวกันหนักหนา
เปนที่แขกเฝ้าเข้าวันทาดั่งเทวานฤมิตประดิษฐไว้
สืบทรงวงศ์กษัตริย์มาช้านานแต่บุราณแล้วไม่นับพระองค์ได้
พระที่นั่งซึ่งตั้งอยู่ข้างในมีสระชลาไลยชลธี
ชื่อที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ที่ประพาสมัจฉาในสระศรี
ทางเสด็จเสร็จสิ้นสารพันมีเปนที่กษัตริย์สืบมา
ก็สูญสิ้นศรีมลายหายหมดจะปรากฎสักสิ่งไม่มีว่า
อันถนนหนทางมรรคาคิดมาก็เสียดายทุกสิ่งอัน
ร้านเรียบเปนระเบียบด้วยรุกขาขายของนานาทุกสิ่งสรรพ์
ทั้งพิธีปีเดือนคืนวันสารพันจะมีอยู่อัตรา
รดูใดก็ได้เล่นเกษมสุขแสนสนุกทั่วเมืองหรรษา
ตั้งแต่นี้แลหนาอกอาอยุธยาจะสาบสูญไป
จะหาไหนได้เหมือนกรุงแล้วดังดวงแก้วอันสิ้นแสงใส
นับวันแต่จะยับนับไปที่ไหนจะคืนคงมา
ไป่ปรากฎเหตุเสียเหมือนดังนี้มีแต่บรมสุขา
ครั้งนี้มีแต่พื้นพสุธาอนิจจาสังเวชทนาใจ
ทั้งนี้เปนต้นด้วยผลเหตุจะอาเภทกษัตริย์ผู้เปนใหญ่
มิได้พิจารณาข้าไทยเคยใช้ก็เลี้ยงด้วยเมตตา
ไม่รู้รอบประกอบในราชกิจประพฤติการแต่ที่ผิดด้วยอิจฉา
สุภาษิตท่านกล่าวเปนราวมาจะตั้งแต่งเสนาธิบดี
ไม่ควรจะให้อัครฐานจะเสียการแผ่นดินกรุงศรี
เพราะไม่ฟังตำนานโบราณมีจึงเสียทีเสียวงศ์กษัตรา
เสียยศเสียศักดินัคเรศเสียทั้งพระนิเวศน์วงศา
เสียทั้งตระกูลนานาเสียทั้งไพร่ฟ้าประชากร
สารพัดจะเสียสิ้นสุดทั้งการยุทธก็ไม่เตรียมฝึกสอน
จึงไม่รู้กู้แก้พระนครเหมือนหนอนเบียนให้ประจำกรรม
อันจะเปนเสนาบดีควรที่จะพิทักษ์อุปถัมภ์
ประกอบการหว่านปรายไว้หลายชั้นป้องกันปัจจาอย่าให้มี
นี่ทำหาเปนเช่นนั้นไม่เหมือนไพร่ชาติชั่วช้ากระทาสี
เหตุไภยใกล้กลายร้ายดีไม่มีที่จะรู้สักประการ
ศึกมาแล้วก็ล่าไปทันทีมิได้มีเหตุเสียจึงแตกฉาน
ตีกวาดผู้คนไม่ทนทานเผาบ้านเมืองยับจนกลับไป[๒]
ถึงเพียงนี้ละไม่มีที่จะกริ่งเลยไม่เคยรู้ล่วงลัดจะคิดได้
ศึกมาชิงล่าเลิกกลับไปมิได้เห็นจะฝืนคืนมา
จะคิดโบราณอย่างนี้ก็หาไม่ชาติไพร่หลงฟุ้งแต่ยศถา
ครั้นทัพเขายกกลับมาจะองอาจอาสาก็ไม่มี
แต่เลี้ยวลดปดเจ้าทุกเช้าค่ำจนเมืองคร่ำเปนผุยยับยี่
ฉิบหายตายล้มไม่สมประดีเมืองยับอัปรีย์จนทุกวัน ฯ
๏ เหตุเสียกรุงศรีอยุธยาเหมือนคำที่ว่าไม่เษกสรรค์
ชล่าใจเคยได้แต่ครั้งนั้นจึงประชิตติดพันแต่นั้นมา
แตกยับกลับไปก็หลายหนคิดกลจะลวงให้หลงหา
แต่งคนให้ถือหนังสือมาเจรจาความเมืองเปนไมตรี
ทำไว้แต่พอให้รอรั้งขยับยกเข้ามาตั้งตนาวศรี
จะเดิรมั่นกันติดทางตีทำนองทีจะคิดให้ชิดไว้
เห็นจะผ่อนโยธาอาหารมันคิดการมิให้ใครสงไสย
จะนิ่งอยู่ดูเบาเอาใจเห็นเหตุไภยจะเกิดการมา
จะเร่งรัดตัดคิดมันเสียก่อนบั่นรอนอย่าให้ทันแน่นหนา
จำจะคิดให้ผิดแต่ก่อนมาเปนทัพหน้านาวายกไป
ตามทางทเลไปสงขลาจะขุดพสุธาเปนคลองใหญ่
ให้เรือรบออกประจบเอาเมืองไทร[๓]ปากใต้ฝ่ายทเลให้พร้อมกัน
จึงจะยกไปตีเอามฤทจะปิดปากน้ำเสียให้มั่น
ทัพเรือมันจะพลอยเข้าช่วยกันจะตีบั่นเกยทัพให้ยับไป
รบไหนจะให้ยับลงที่นั่นแต่กึ่งวันไม่ให้ทนทานได้
จะทำการครั้งนี้ให้มีไชยจะไว้เกียรติให้สืบทั้งแผ่นดิน
มันทำเมืองเราก่อนเท่าใดจะทดแทนมันให้หมดสิ้น
มันจิตต์อหังการ์ทามิฬจะล้างให้สุดสิ้นอย่าสงกา
การเสร็จสำเร็จลงเมื่อใดซึ่งคิดไว้ขอให้สมปราถนา
แม้นมิได้ก็ไม่กลับคืนมาจะเห็นเมืองพม่าในครั้งนี้
เกรงกริ่งอยู่แต่ข้างทัพบกจะไม่ยกหักได้ให้ถึงที่
เกลือกมันกั้นตัดทางตีจะตัดที่เสบียงอาหารไว้
ไม่สมคเนให้เรรวนทำป่วนไม่หักเอามันได้
เท่านี้ดอกที่วิตกใจจะทำให้เสียการเหมือนทวาย
เมื่อชนะแล้วกลับแพ้ให้แชไปจึงเสียไชยเสียเชิงไม่สมหมาย
พากันหนีแต่ไม่มีอันตรายถ้าเสียหายอย่างอื่นไม่เปนไร
อันกรุงรัตนอังวะครั้งนี้ฤๅจักพ้นเนื้อมืออย่าสงไสย
พม่าจะมาเปนข้าไทยจะได้ใช้สร้างกรุงอยุธยา
แมสมดังจิตต์ไม่ผิดหมายจะเสี่ยงทายตามบุพเพวาสนา
จะได้ชูกู้ยกนัคราสมดังปราถนาทุกสิ่งอัน
ถ้าเสร็จการอังวะลงตราบใดจะพาใจเปนสุขเกษมสันต์
อ้ายชาติพม่ามันอาธรรม์เที่ยวล้างขอบขันฑ์ทุกภารา
แต่ก่อนก็มิให้มีความสุขรบรุกฆ่าฟันเสียหนักหนา
แต่บ้านร้างเมืองเซทั้งวัดวายับเยินเปนป่าทุกตำบล
มันไม่คิดบาปกรรมอ้ายลำบากแต่พลัดพรากจากกันทุกแห่งหน
มันเหล่าอาสัตย์ทรชนครั้งนี้จะป่นเปนธุลี
เพราะเหตุบาปกรรมมาซ้ำเติมจะพูลเพิ่มให้รยำยับยี่
ด้วยทำนายว่าไว้แต่ก่อนมีเหมือนครั้งมอญไปตีเอานัครา
คือหงส์มาหลงกินน้ำหนองเหตุต้องเมืองมอญหงสา
ตัวนายอองไจยคือพรานป่าคิดฆ่าหงส์ตายจึงได้ดี
คือพม่ามาตีเอามอญได้ก็สมในทำนายเปนถ้วนถี่
ยังแต่พยัคฆ์เรืองฤทธีจะกินพรานที่ยิงหงส์ตาย
บัดนี้ก็ถึงแก่กำหนดจะปรากฎโดยเหตุเปนกฎหมาย
ทัพเราเข้าต้องคำทำนายคือเสือร้ายอันแรงฤทธา
จะไปกินพรานป่าที่ฆ่าหงส์ให้ปลดปลงม้วยชีพสังขาร์
แล้วมีคำทำนายบุราณมาว่าพม่าจะสิ้นซึ่งรูปกาย
ถ้าผู้ใดใครเห็นให้เขียนไว้จึงจะได้ประจักษ์สืบสาย
เหตุเปนเห็นต้องเหมือนคำทายอังวะจะฉิบหายในครั้งนี้
ถ้าพร้อมใจพร้อมจิตต์ช่วยคิดการจะสำราญทั่วโลกเกษมศรี
นี่จนใจสิ่งไรก็ไม่มีเห็นทีจะตะพายไปตามจน
จะไปได้ฤๅมิได้ยังไม่รู้จะเสือกสู้ไปตามขัดสน
ถ้าสุดคิดผิดหมายที่ผ่อนปรนก็จะบลบวงสรวงแก่เทวา
เดชะเทเวศร์ช่วยอวยไชยที่คิดไว้ขอให้สมปราถนา
ตั้งแต่สวรรค์ชั้นกามาตลอดจนมหาอัครพรหม
ขอจงมาช่วยอวยพรไชยที่มาดไว้ให้ได้ดังประสงค์
จงดลใจไทยกรุงให้นิยมช่วยรดมกันให้สิ้นศึกเอย ฯ


[๑] พระที่นั่งวิหารสมเด็จ พระที่นั่งสรรเพชญปราสาท พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์.

[๒] กล่าวท่อนนี้ด้วยทัพมังลอง.

[๓] เห็นจะคิดสืบสวนกันหาช่องที่ไม่มีเขาสูง แต่ภายหลังคงทราบแล้วว่าทำไม่สำเร็จ ด้วยกว้างเหลือเกินจึงไม่คิดลงไปสงขลาทีเดียว.

แชร์ชวนกันอ่าน

แจ้งคำสะกดผิดและข้อผิดพลาด หรือคำแนะนำต่างๆ ได้ที่นี่ค่ะ