เพลงยาวคุณพุ่มแต่งเฉลิมพระเกียรดิ

๏ กระหม่อมขอยอพระเดชมเหศร
สมเด็จพระจอมโมเฬศเกษนิกรละนครคืนสถิตย์ดุสิดา
พฤหัศบดิ์บัณรสีที่เสด็จเดือนสิบเบ็ดอุโบสถหมดวษา
ยามหนึ่งยกหกมินิตดวงลิดายังดาราพฤหัศบดิ์สวัสดี
เข้าเคียงช่วงดวงเดือนริมเรือนรถเห็นปรากฎเกิดลางทางดิถี
พระจันทร์หมองท้องฟ้าเมื่อราตรีก็เศร้าศรีแสงสงบในนภา
หนึ่งคำฦๅอื้อฉาวว่าดาวหางขึ้นมาทางเบื้องบูรพ์ทิศา
แลสว่างหางยาวราวสักวาดาวพระราหูสถิตย์ข้างทิศมิน
ดูเด่นดวงช่วงโชติปราโมทย์เมฆเรืองดิเรกรัศมีศรีกสิณ
เท่าอาทิตย์พิศพร่างเหมือนอย่างนิลวันจะสิ้นซึ่งพระชนม์จึงบนฟ้า
แสดงลางอย่างสมเด็จสรรเพ็ชญ์พุทธสั่งมนุษย์นรชาติ์สาสนา
โดยพระพงศ์โพธิสัตว์ฉัตรสุธาตั้งเมตตาต่ออำมาตย์ราษฎร
จะหายห่างร้างบุรินไปสิ้นชื่นพระยศยืนอยู่ในลักษณ์อักษร
บางพวกเห็นเช่นกันกับจันทรขึ้นซับซ้อนแสงศรีฉวีวรรณ
เหมือนดอกไม้ไฟพะเนียงมาเรียงตั้งตรงที่นั่งทัศนัยสุทไธสวรรย์
ตรงแถวถัดวัดนิเวศเชตุวันเขาโจทกันเห็นพระราชปราสาททอง
ผุดขึ้นในนภาเพลาบ่ายเมฆเปนสายแสงเลือดเผือดผยอง
มหาธนูภูกันเปนคันคลองขึ้นจับท้องฟ้าชิดทิศอุดร
ด้วยเทพไทในโลกเธอโศกศัลย์ทั้งเบื้องบรรพ์บุญฤทธิ์อดิศร
อุกาบาตหยาดฟ้านภาพรตกจันทรโอภาศพระราชวัง
ประธุมเกตุเกิดครันควันตระหลบเมื่อจวนพลบโพล้เพล้คเนหวัง
ทรงประชวรจวนจะค่ำย่ำระฆังมีรับสั่งกระษัตราสมาพระ
เปนมคธพจนาดถ์สาสนาทางอนุสาสนีวิสาสะ
ครั้งทรงเพศเนษขำสำมนะได้ทรงพระสัตยาบัญชาการ
ว่าถ้าทรงอาสัญวันพฤหัศโดยพิบัติเดือนสิบเบ็ดเสร็จวสาน
มิให้ขาดอุโบสถทศญาณได้ทรงตรัสอัธิฐานนานฉนี้
เสร็จสิกขาลาพรตยศกระษัตริย์ผ่านสมบัติบำรุงการกรุงศรี
มีโรคันรันทำมาย่ำยีให้อินทรีย์เวทนาเปนอารัมณ์
ในอายัตนะฉันขันธ์ทั้งห้าเห็นวิญญาธาตุทนไม่พ้นค่ำ
ล้วนเปนพระอนัตตาสังขารธรรมหนึ่งเล่าลำบากสัตว์ไม่อัศจรรย์
ย่อมมีทั่วตัวตนทุกคนผู้บรรดาผู้ที่รักษาสังขารขันธ์
มีการตายรายตัวไปทั่วกันชั้นผมฟันเล็บขนไม่พ้นตาย
ซึ่งรับสั่งหวังทรงอุโบสถขอประณตน้อมจิตรอุทิศถวาย
วาจาใจไว้ต่างพระร่างกายมีจิตรหมายเหมือนหวังว่าดังนั้น
ขอชินบุตรธรรมยุติอนุญาตให้พระราชโทษาบัญชาฉัน
พระศรีสุนทรจดพจน์รำพรรณเป็นอนันต์อานิสงส์ทรงดำเนิน
ทางสัมมาปณิธิสติยุดหน่วงเอาพุทธสรณังสั่งรเสริญ
ทำวิปัสนาธรรมให้จำเริญวาโยเชิญชวนพระหฤไทย
ทรงรักษาหาที่วิถีมุตภวังคจุติจิตรดุสิตไสมย
เปนธรรมเนียมของมนุษย์สมุทไทยธาตุลมไฟน้ำนิราศเคลื่อนคลาศกัน
แต่พระจอมธรณินปิ่นมงกุฏเปนที่สุดยังต้องวายทำลายขันธ์
ละพระราชนัคเรศขอบเขตรคันที่ในวันคุรุวาร์นิคาไลย
พระสงฆ์สวดอุโบสถหมดทุกวัดเหมือนจะนัดนำจิตรพิศมัย
ให้เหาะเหินเพลินพระหฤไทยเสด็จไปดุสิดาเมื่อราตรี
ทิวาสัญวันสรงพระศพเสร็จทรงโกษฐ์เพ็ชรผ่านพระราชปราสาทศรี
สมเด็จพระจอมโมเฬศธเรศตรีละบุรีกรุงเทพทวารา
ทิ้งสนมพระบรมโอรสให้กำสรดโศกสร้อยละห้อยหา
สละหมดทวยทศโยธาละฎีกาหมายประกาศราษฎร
หนีขุนนางร้างนิราศพระสาสนาเคยเปรมปราด้วยพระเดชมเหศร
ทิ้งคุณจอมหม่อมเถ้าแก่แม่ลครให้อาวรณ์ถึงพระเดชเทวศทวี
เคยร่มเกล้าเช้าค่ำประจำเกษดังสุริเยศส่องสัตว์จำรัสศรี
มาหายห่างร้างฟ้าสุธาตรีทำพระปรีดาขันธ์วันนิพพาน ฯ
๏ ที่พากเพียรเขียนข้อยอพระยศให้ปรากฎกฤษฎาภินิหาร
จงยืนอยู่คู่ฟ้าสุธาธารเปรียบประมาณเหมือนพระยศทษฐคา
มณีนารถบาทบงสุ์ชีวงคตนั่นเทวราชเรืองยศเอารถา
มารับองค์แล้วพระทรงเสี่ยงมาลาให้วงศาเห็นทั่วทุกตัวกัน
นี่ก็ไม่ปรากฎรถดุสิตแต่นิมิตรลางหลากมากมหันต์
ที่ปฐมเจดีย์คิรีอรัญมีเทวัญจากรุกขราวไพร
มาสิงสาวชาวดอนมอญผู้หญิงแล้วหวีดวิ่งวงมาหาช้าไม่
ถึงพระสุธรรมไมตรีพลางดีใจจึงแจ้งไขว่าข้าสุรารักษ์
สถิตย์สถานพระปฐมบรมธาตุได้รับราชการบุญจุลจักร
เห็นประชวรจวนหนักหนาเทพารักษ์มาพร้อมภักตร์พลางพากันคลาไคล
ไปเยี่ยมพระจอมเกล้าเจ้านิเวศน์ในยามเศษกรุงกระษัตริย์ทรงตัดไษย
เทวดามาแน่นแห่แหนไปท่านนั่งในแท่นลออพระวอทอง
สุกอร่ามงามครันกุดั่นเด่นแล้วก็เปนวิมานใหญ่ไม้สิบสอง
ประดับแก้วแพรวพรายลายลำยองไปสู่ห้องเวหาเมื่อราตรี
แลละลิ่วปลิวเมฆดูเอกเอี่ยมผยองเยี่ยมหยาดฟ้าในราษี
ท่านแห่แหนแน่นนันไปฉันนี้เราก็หมีได้เฝ้าเจ้าสุธา
เทพนำคำข่าวเล่าแถลงอย่าคลางแคลงเทวบุตรไม่มุสา
พระสุธรรมนำสุนทรอมรมาถวายฝ่าบทรัชกระษัตริย์ชี
คือพระองค์ทรงศีลชินเพศวัดนิเวศน์กรมบวรรังษี
ชินบุตรพุทธรัตน์สวัสดีทำพระปรีดาประดิษฐ์คิดแสดง
จอมหาในได้อ่านมาวานฉันสมกตัญญูหวังดังแสวง
เดิมก็นึกจะประนตจดจัดแจงแต่ระแวงวาศนาไม่กล้าทำ
เหมือนมีผู้ชูชี้มณีชัดวิเชียรรัตน์วัชราเลขาขำ
ก็แต่งต่อยอพระเดชแทนเทศน์ธรรมด้วยถ้อยคำคัดคิดกิจคุณ ฯ
๏ พระปรเมนทร์โมฬิศอดิศรผ่านนครขัติเยศวิเศษสุนทร์
เสวยสวรรยาธิบัติทัศคุณเมื่อปีกุนตรีนิศกดิลกลบ
ทรงสถิตย์กฤษฎาภินิหารจนชนมานม้วยหมดจดประจบ
มะโรงสัมฤทธิสำหรับนับพอครบผ่านพิภพเป็นศุขสิบแปดปี
มีพระหน่อสุริวงศ์พงศ์กระษัตริย์ในเอกฉัตรอยู่ยกหกสิบสี่
ทั้งประสูตรองค์สุดพระบุตรีเดือนห้าปีมะเสงสันต์วันอังคาร
พระนงนุชสุดพระหน่อลออโฉมอยู่ในกระโจมเจียมพระองค์น่าสงสาร
ไม่ทันกราบบงกชบทมาลย์สมเด็จพระผ่านจุลาเกล้าเอาธุระ
เปนพระคุณจุนเจิมเฉลิมหล้าพระวงศาสร่างเศร้าเบาอุระ
ที่โศกสร้อยค่อยเปลื้องประเทืองประทะก็เพราะพระเดชาบารมี
ควรจะจดหมายเหตุเทวศหวังองค์ทีหลังลงในกลอนอักษรศรี
จงเจริญชนมายุบารมีในพระศรีสุดสุดาสถาวร ฯ
๏ ข้าพเจ้าเล่าเปนข้าฝ่าพระบาทธรรมิกราชบพิตรอดิศร
คือพระนั่งเกล้ากระษัตริย์ฉัตรนครโปรดบิดรฦๅดังทั้งแผ่นดิน
ทรงเลี้ยงเราเข้าระยะที่พระแสงต้องจัดแจงจดพระเดชเทวศถวิล
เอากตัญญูปัญญาทาแผ่นดินช่วยเพิ่มภิญโญพระบารมี
สมุดแทนแผ่นเพ็ชรเจ็ดกะหรัดประจงจัดจดกลอนอักษรศรี
สมเด็จพระนั่งเกล้ากระษัตริย์ปัถพีไว้เปนที่โสมนัศมัสการ
ด้วยพระองค์ทรงเลี้ยงไว้เพียงบุตรเป็นศุขสุดสมบัติพัศฐาน
ถึงพลั้งผิดปลิดโปรดโทษประทานเหตุด้วยการสุจริตของบิดา
คือถือมั่นกตัญญูชูพระเดชรักษาเขตรคลังสมบัติมนัศา
ไม่ฉ้อหลวงล่วงพระราชอาญาทำเงินตราขึ้นไว้ในแผ่นดิน
สมพักศรบ่อนเบี้ยคิดเกลี้ยกล่อมรู้เก็บหอมรอมรับซึ่งทรัพย์สิน
เดิมกรุงเก่าเล่าวิบัติปัถพินเปนราคินครั้งพม่ามักมากวน
สมบัติกรุงยุ่งยับนับอเนกอภิเศกกระษัตรารักษาสงวน
ประชาชนจนเซยังเรรวนการเรือกสวนสมพักศรต้องผ่อนปรน
สืบสยามสามทั้งพระนั่งเกล้าเปนจอมเจ้าจักรพรรดิบำเพ็ญผล
ประชาชีมีทั่วทุกตัวคนได้ลาภผลพฤกษาเนื้อนาปรัง
ถึงสุธาหากินถิ่นประเทศคุ้มไภยเภทโจรคโมยได้โดยหวัง
ท่านบิดาราชมนตรีว่าที่คลังจึงแต่งตั้งเจียสัวตัวอากร
ให้เงินหลวงตวงเติมเฉลิมฉลาดฉลองบาทบพิตรอดิศร
คลังสมบัติวัฒนาสถาวรพระนครบริบูรณ์จำรูญรักษ์
เปนบุรุษสุจริตสนิทนารถเฉลิมบาทคู่บุญจุลจักร
รู้ถ่ายเทเสนหาสาพิภักดิ์บำรุรักษาสมบัติขัติยา
กตัญญูตูต่อมรดกแบ่งฉบกให้กับบุตรที่สุดสา
พิภักดิ์ต่อยอพระเดชกระเษตราพระนั่งเกล้าเจ้าสุธาประเทศไทย
ที่ทรงพระกฤษฎาบารเมศบุญเขตขัติยาสุธาไหว
สร้างพระราชกุศลขนครรไลโปรดสิ่งไรไม่ทัดเท่าศรัทธา
จนดินน้ำกัมปนาทธาตุกระสิณพื้นแผ่นดินดังจะร้องแซ่ซ้องสา
ธุการดั่งสั่งรเสริญกระษัตราแต่ปราบดาเบ็ดเสร็จไหวเจ็ดครั้ง
ทรงสถาปนาการวิหารหลวงทุกกระทรวงเสร็จสมอารมณ์หวัง
ที่ชำรุดซุดสลักหายหักพังถึงกระทั่งหกสิบห้าพระอาราม
ทรงศรัทธากล้าหาญตัดการเล่นของรำเต้นต่างต่างอย่างสยาม
ไม่กำหนัดครัดเคร่งเบงญกามประพฤติตามทศธรรม์ทิ้งฉันทา
พระธรณินยินน้ำษิโณทกที่ต้องตกตามคลองแซ่ซ้องสา
ไหวกระทั่งฝั่งสมุทอยุธยาเสร็จนิคาไลยลับลำดับวงศ์
ขึ้นค่ำจันทร์วันสุดตรุษเดือนห้าทรงษมาชินบุตรสมมุติสงฆ์
โดยบาญชีสี่พันสิบเจ็ดองค์ล้วนแต่ทรงศีลขันธ์ในสันดาน
ถวายสงฆ์องค์ละยี่สิบบาททุกอาวาศวัดหลวงกระทรวงสถาน
ทรงเลื่อมใสไขคลังสังฆทานเงินประมาณแปดหมื่นชื่นหไทย
กับเศษสามร้อยมีสี่สิบบาททรงพระราชอุทิศพิศไมย
โสมนัศในพระรัตนไตรยสืบวิไสยสัปรุษพุทธพงศ์
แผ่นดินเย็นเช่นน้ำอัมฤตย์บาทบพิตรโพธิสัตว์สลัดหลง
ทรงอนุญาตราชสมบัติจังหวัดวงสั่งเจาะจงในพระจอมกระหม่อมวัด
เสร็จสวรรค์ครรไลไว้พระยศยิ่งด้วยทศทางธรรมล้ำกระษัตริย์
ทรงบำรุงกรุงสยามอารามรัตน์งามนิเวศน์เขตรวัดปัฏิมา
พระเจ้าหลวงล่วงเลยเสวยสวรรค์สามยามจันทร์ขึ้นค่ำในเดือนห้า
สมเด็จพระจอมจักรพาฬผ่านสุธาบรมราชาภิเศกเสวกวงศ์
ขุนนางนำธรณินแผ่นดินถวายกิจกฎหมายพรหมศักดิ์โดยประสงค์
สืบเยี่ยงอย่างปางกิจบพิตรพงศ์ซึ่งดำรงนัคเรศเขตรสุธา
การมงคลบนแผ่นดินทั้งพิณพาทย์ประดับดาษดอกดวงพวงบุบผา
ตามประทีปทุกสถานบ้านพระยาเปนโกหาหลล้นบนแผ่นดิน
สมเด็จพระจอมจัดการผ่านสมบัติบำรุงสัตว์สมหวังดังถวิล
โกลาหลบนสุธาฟ้าแลดินนิเวศน์อินทร์อัปศรอมรแมน
เทพบุตรจุติจากดุสิตสวรรค์ลงสู่ครรภ์อัคเรศวิเศษแสน
จอมสัตรีมีสมบัติไม่ขัดแคลนเกินปึกแผ่นภูมิ์ฐานบ้านเมืองดี
เป็นโกลาหะลังในครั้งสามกับเมื่อความสวรรคตจดเปนสี่
ควรจะชมพระบรมบารมีไว้เปนที่โสมนัศทัศนะ ฯ
๏ เราอาไศรยในแผ่นดินนรินทร์ฤทธิ์ประกอบกิจการรักอักขระ
ฉลาดเฉลิมเสริมพระยศจดระยะสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าแผ่นดิน
เปนยอดอย่างปางกระษัตริย์ฉัตรเฉลิมบำเพ็ญเพิ่มบารมีทวีถวิล
บำรุงใจไพร่ฟ้าไม่ราคินคือตัดสินความเมืองไม่เยื้องยัก
พระเปนครูผู้สอนสรรพสัตว์จึงได้จัดจดไว้ให้ประจักษ์
ทรงชวนชนสู่สถลกุศลมรรคคือให้รักษาศีลมุนินทร
เมื่อพระองค์ทรงบรรพชาเพศประเทืองเทศน์ธรรมทานเปนการสอน
กับศิษย์สงฆ์ที่ในวงศ์วัดบวรโดยสุนทรธรรมะพระวิไนย
ทรงซึ่งพระปรกติอุโบสถเอากำหนดเป็นแน่ในแขไข
ตามประติทินทำสารัมภ์ไทยเปนสมัยปักขณนาว่าวันพระ
สัปรุษในพระพุทธสาสนารู้มคธพจนาวิสาสะ
สัตว์เลื่อมใสได้สำนักมัคคธะก็เพราะพระจอมเกษเทศน์ประทาน
อนึ่งอุบาสิกาศรัทธาเที่ยงรู้หลีกเลี่ยงโลภลาภทราบสังขาร
แต่หลังหลังฟังเรื่องเบื้องโบราณประกอบการสาสนาก็ถาวร
แต่ไม่สู้โด่งดังเหมือนครั้งนี้พระบารมีเมตตาศึกษาสอน
สงฆ์สมมุติ์มีวิสุทธิสังวรได้นามกรธรรมยุติสุดปรีชา
ห่มแหวกคลุมอุ้มบาตรราตคตชิโนรสงดงามรามภาษา
หนึ่งโปร่งปรุแม่อุบาสีการู้พูดจามคธบทบาฬี
สวดกงเต๊กเจ๊กแตทำแซยิดพระทรงคิดคัดค้นกุศลวิถี
บรรดาเห็นเปนประโยชน์โทษไม่มีทรงเปรมปรีดิ์โปรดปราให้ถาวร
พระผู้ริรศทางสร้างกุศลเปนมงคลขัติเยศวิเศษสอน
ครั้นลาพรตทรงทศสุธาธรเปนจอมเกล้าเจ้านิกรเกษจุฬา
ก็ทรงธรรม์กรุณาประชานาฏตรัสประภาษไปทุกตัวถ้วนทั่วหน้า
เสร็จประทับรับรายถวายฎีกาออกสุทธาไอสวรรย์ทุกวันพระ
ด้วยกุศลผลบุญการุญราษฎร์ทรงสามารถให้เห็นเปนทิษฐะ
เทวดามาแสดงแจ้งธุระก็เพราะพระกรุณังจึงบังเอิญ
ให้อารักษ์รุกขมูลอาดูลยเดชแสดงเหตุโดยดังสั่งรเสริฐ
ว่าเทวัญหรรษาบูชาเชิญระเห็จเหินเวหานภาไลย
ไปชมชั้นสวรรยางค์สุรางค์รื่นกว่าแสนหมื่นโกฏิ์ล้านคลานไสว
ตั้งเครื่องทิพสุธาพวงมาไลยเพลินพระไทยในสถานพิมานทอง
ทุกกระทรวงห่วงใยอาไลยบาทมิได้ขาดชลเนตรเทวศหมอง
ควรที่จักหักอารมณ์อย่าตรมตรองท่านไปครองเขตรคันสวรรยา
เชยสุรางค์นางวัชิราราชที่ปรางค์มาศเมืองสวรรค์แสนหรรษา
ทีจะปลื้มลืมมนุษย์อยุธยาด้วยนางฟ้างามงดหมดทุกคน
๏ ฉันแจ้งความตามเทวรันทดอย่ากำสรดอุตส่าห์สร้างทางกุศล
ปลงสังเวชเขตขัณฑ์หมั่นสวดมนต์บำเพ็ญผลภาวนาเมตตาทาน
ถวายหวังสั่งความตามอุทิศประจงจิตรแจงจัดอัธิฐาน
พระธรณีที่อ้างอย่างพยานให้นำการบุญก้มบังคมทูล
จึงจะเห็นเปนผู้รู้พระเดชของพระมิ่งโมเฬศมเหศร์สูร
ให้ศุขทรวงตวงเติมช่วยเพิ่มภูลทรงสมบูรณ์เกินสมบัติสุทัศน์ไท
อย่าหวนห่วงทรวงตรมระทมระทดวิไสยยศย่อมไม่เที่ยงสำเนียงไหน
จนแล้วมีดีแล้วชั่วทั่วกันไปแต่น้ำไหลเต็มฝั่งแล้วยังลด
สุริยันต์จันทราดารากาศก็ลีลาศคล้อยเคลื่อนเขยื้อนขยด
ลับพระเมรุเวรุวรรณบรรพตอยู่บนรถทองเที่ยวหลีกเลี้ยวลัด
ย่อมผัดผันหันเหียนวนเวียนวุ่นบุญต่อบุญผลัดใบเหมือนไม้ดัด
คุณก็มีปัญญาสารพัดอย่าโทมนัศหนักนักจงหักราน
อันพระจอมฉัตรไชยเจ้าไตรภพดิลกลบล้ำหล้าสุธาสถาน
เมื่อถึงที่แล้วต้องหนีราชการไปวิมานเมืองฟ้าสุราไลย
เหมือนวิโยคโศกเศร้าเล่าไม่เที่ยงในรูปเสียงกลิ่นรศที่สดใส
บางทีทุกข์ศุขสบายแล้วหายไปเป็นวิไสยสัตวทั่วทุกตัวคน ฯ
๏ ฉันจัดแจงแต่งกลอนสุนทรทดยอพระยศอยู่สิ้นฟ้าดินฝน
ด้วยพระเดชเกษทศมณฑลมีเหลือล้นอยู่กับข้าฝ่าลออง
ครั้งถวายสักรวาฎีกาแก้ตรงน่าแพเพิ่มภูลทูลฉลอง
ทรงพระการุญรับประคับประคองได้ฉลองบาทบงสุ์พระโองการ
ได้ทรงรศพจนาดถ์ประภาษทักเหมือนยศศักดิ์ใหญ่โตระโหฐาน
เสร็จล่วงลับดับพระชนมานจึงคิดการกราบก้มบังคมคัล
เมื่อพระองค์ทรงพิภพจากครรภะก็วันพฤหัศบดิ์สิบห้าน่าวสันต์
เสร็จนิราศธาตุลมปฐมกัลป์ประฉิมวันสวรรคตหมดราคิน
พฤหัศบดิ์เหมือนเดือนเสด็จเสร็จวษารุ่งขึ้นวันถวายผ้าน่ากฐิน
สมเด็จพระจอมโมเฬศเกษแผ่นดินมีอภิญญาณยศปรากฎเกิน
ทำพระกฤษฎาการผ่านสมบัติทุกจังหวัดเวียงวังสังรเสริญ
พระเปนผู้รู้รอบชักชอบเชิญทรงดำเนินโดยมนุษย์บุรุษธรรม์
ทรงรู้จักอักขรฝ่ายฝรั่งเปนพระคลังไตรเพททุกเขตรขัณฑ์
ทราบภาษาอักษรมอญรามัญเสวยสวรรยาเพ่งบำเพ็งทาน
ทุกเขตรแดนแสนสวาดิ์บาทบพิตรจนอังกฤษพระรุชาสุธาสถาน
คือทวีปเซ็นตอรอบริวารพรมแดนด้านโดยนครอุดรกา
โรที่เคียงเวียงวังฝรั่งเศสพุทธเกตอเมริกันคั่นมหา
รณพน้ำตำบลชลชลาข้ามสุธากรุงไทยไปไกลครัน
โดยปัญญาบารมินนรินทรฤทธิ์บาทบพิตรภูวเรศครองเขตรขัณฑ์
แผ่ไมตรีมีพระทัยรักใคร่กันจนกำปั่นกลไฟได้ไปมา
คือแผ่นดินปิ่นสมมุติอยุธเยศอดุลยเดชดวงกระษัตริย์มนัศา
เปนเมืองมิตรกับพระวิศตอริยาไทยสุธาชื่นแช่มแจ่มจำเริญ
ธรรมเนียมในไตรจักรเป็นหลักไหลสืบวิไสยฝรั่งสังรเสริญ
พระเวียงไชยไพศาลการเจริญประชาเชิญชวนกันชมปัญญา
เหมือนทรงศักดิ์นัครังครั้งพระร่วงที่ลุล่วงล้ำกระษัตริย์มนัศา
ลบพระพุทธศักราชศาสดานั่นเดชาฦๅเลื่องเพียงเมืองจีน
เพราะถวายซึ่งสายกระสินธุ์สรงกับพระพงศ์สยมพุทธวิสุทธิศีล
ก็ทรงตรัสลัทธยาว่าวารินไหลลงถิ่นที่สถิตย์ทิศผู้ใด
จะเกรงพระเดชาวาจาสาปจึงปรามปราบลบศักราชได้
นี่จอมเกล้าเจ้าหล้าสุธาไทยพระยศใหญ่อย่างมหาชลาธร
ที่หลั่งไหลในทเลบุเรทิศเปนเมืองมิตรอมเรศมเหศร
เบื้องอากาศขาดดูหมู่อมรที่ถาวรอยู่ในไม้พิมาน
จึงร้อนรุกขอารมณ์ประถมที่พระเจดีย์เทวดาบัญชาหาญ
มาแถลงแจ้งจริงอย่างกริ่งการพบพระผ่านเกล้าเข้าเขาแห่ไป
คนึงน้ำคำคะเนเทวฤทธิ์ถ้าจะคิดใคร่ครวญส่วนสงไสย
ที่ปฐมสถานการก็ไกลถ้าจะไปโดยชื่นคืนกับวัน
นี่เร็วนักจักว่าเขามาสืบมิใช่คืบศอกวาปัญญาฉัน
ทางสุธาคลาไคลไกลครันครันแม่น้ำคั่นคลองขุดสุดประมาณ
หนึ่งถ้อยคำสำคัญสวรรคตคนต่ำยศย่อมอัชฌาไม่กล้าหาญ
นี่ในสิบโมงเศษสังเกตการไม่สืบสารได้ทุกสิ่งนางหญิงมอญ
พิเคราะห์ความตามจริงทุกสิ่งสิ้นเทวรินทร์รักพระเดชอดิศร
จนพระองค์สงฆ์ศีลสังวรทำเปนกลอนเกณฑ์วัดไว้ทัศนะ
ท่านก็ยอดขัติเยศวิเศษสงฆ์วิสุทธิทรงศีลธรรมสำมถะ
รู้ไตรเพทเลศสันคันถธุระเสด็จพระเห็นจริงไม่กริ่งใจ
เหมือนจอมจักรหลักโลกอโศกราชเบื้องอากาศไตรจักรก็รักใคร่
นี่พระองค์ทรงสยามงามพระไทยที่มิได้อาฆาฏราษฎร
พระวงศาอาไลยใจจะเด็ดดังฉัตรเพ็ชรกั้นพิภพกระทบถอน
ความวิโยคโศกศัลย์หวั่นอาวรณ์ทั่วนครเขตรไทยอาไลยครัน
ทั้งภิกขุสีกาอุบาสกถึงเดือนหกวิสาข์น่าวสันต์
ถ้วนดิถีสี่วัดเขานัดกันขวดน้ำมันผ้าพับสดับปกรณ์
แล้ววันทาว่าบทมคธคัดนบกระษัตริย์ศาสดาศึกษาสอน
ทำภูสิตล้วนวิจิตรจัมมาภรณ์ประนมกรเรียบร้อยชม้อยเมียง
กล่าวประกาศราธนาฝ่าพระบาทอนุสาสน์พร้อมสรรพสำเนียงเสียง
จุดประทีปทองถวายรอบรายเรียงตั้งบนเตียงต่างมาบูชาเชิญ
ควรที่จะอัศจรรย์สำคัญข้อที่ชลอคำขลังสังรเสริญ
ในพระจอมจักรพรรดิจำรัสเจริญน่าเพลิดเพลินพรักพร้อมน้อมประนม
ทุกทุกปีมิได้ขาดประกาศกล่าวถึงเรื่องราวบพิตรอิศยม
เริ่มแต่วันทั่นประเวศภิเนษกรมจนได้สมบัติกระษัตริย์ชัชวาลย์
ทรงสอนสัตว์ตัดสินแผ่นดินเที่ยงทรงเรียบเรียงสาสนาศึกษาสาร
จนถึงวันสวรรคตกำหนดการไปวิมานเมืองฟ้าให้อาดูร
นิเวศน์วัดโสมนัศวิหารประกอบการเลื่อมใสมิได้สูญ
วัดบรมนิวาศราชจำรูญวัดบูรณะศิริคติดี
เดี๋ยวนี้ลัดมาถึงวัดราชบพิธราชประดิษฐ์เจ้าคุณสาสนะศรี
ถ้าถึงวันบรรณรัศอัฐมีก็พาทีถึงพระเดชเทศนา
ทั้งนี้เพราะพระองค์ได้ทรงสอนสถาวรอยู่จนขาดพระสาสนา
แสนสาธุแม่อุบาสิกาเปนมหามหัศอัศจรรย์
๏ ข้าพเจ้าเล่าที่แต่งจัดแจงจดยอพระยศอย่างยิ่งทุกสิ่งสรรพ์
ด้วยเข้าใจได้สังเกตฟังเทศน์ธรรม์เห็นเบื้องบรรพ์บารเมศเจษฎา
ที่พระองค์ทรงจำพระธรรมเที่ยงไม่ทุ่มเถียงทุกขังแลสังขาร์
เปนจีตะปัตติวิปัสนาถึงทิพปากระสิณอภิญญาณ
จึงเขียนคำรำพรรณอัญขยมเปนประฐมมตติยะอธิฐาน
ให้ดำรงแทนพงศาวดารแม้นใครอ่านอักขราจงถาวร
ด้วยฝรั่งอังกฤษชนิดนอกเขามักออกหนังสือถืออักษร
ถ้าการดีผู้ใดในนครที่ถาวรเกียรติยศเขาจดไว้
ข้าพเจ้าเล่าเปนผู้รู้ดำริห์มีคติแต่งกลอนอักษรได้
เกณฑ์หนังสือฦๅเลื่องทั้งเมืองไทยอาไศรยในธรณินนรินทร
เห็นมหัศอัศจรรย์สวรรคตจึงได้จดให้ประจักษ์เปนอักษร
ด้วยคิดถึงซึ่งพระเดชเกษนิกรเคยฝึกสอนเปนข้ามาแต่ครั้ง
เสด็จอยู่วัดจัดจ่ายถวายของได้ฉลองพระคุณเกณฑ์บุญมั่ง
แรกครองทศมณฑลพระชนม์ยังก็ทรงสั่งกรมวิศอิศรวงศ์
ให้เข้าไปอยู่ฉลองลอองบาทเราขี้ขลาดขัดธุระพระประสงค์
ไม่ประจบหลบหน้าว่าตรงตรงจนเสร็จทรงอาสัญสวรรคต
วิไสยโลกโศกเศร้าเขาเอาหน้าเว้นแต่ฉันปัญญาไม่ปรากฎ
ถึงโศกเศร้าเล่าก็ซ่อนนอนระทดนี่ลักจดโดยจิตรสนิทใน
ไว้ถวายอภิวาทเหมือนมาดหมายพร้อมด้วยกายวาจาอัชฌาไศรย
ทำราชการพระผู้ผ่านภพไตรเมื่อเสร็จไปปรโลกโศกสท้อน
หนึ่งพระหน่อบพิตรสนิทเสน่ห์กรมมเหศวรสิทธิ์อดิศร
พระขนิษฐ์กรมพระวิศสถาวรนิภาธรเทวเรศกระเกษตรา
เคยโปรดปรานการลับดับพระเดชพเอิญเพศอาพาธตัดวาศนา
เหนือนกไร้รังนอนเที่ยวร่อนราเคยพึ่งพาภูวนารถสวาดิ์ทวี
พระชนม์ยังคลั่งไคล้ก็ไม่ถือรู้ว่าดื้อโดยเอนดูไม่จู้จี้
แต่กรมวิศณุนารถราชฤดีให้เงินปีแทนทัดเบี้ยหวัดเดิม
ถึงแสนจนทนทุกข์พอสุขุมเพราะแอบพุ่มกัลปพฤกษ์จึงฮึกเหิม
เดี๋ยวนี้อกตกที่นั่งเข้าตั้งเติมเพราะจนเจิมเจือจับอับอุรา
เดชะฉันกตัญญูต่อภูวนารถสองพระราชเรืองยศโอรสา
ที่ล่วงลับดับพระชนมายุ์ทรงสถาพรสถิตย์ดุสิตภพ
ขอให้หายรายจนทนถวิลดังวารินปรุงร่ำด้วยน้ำอบ
มาโสรจสงตรงกระหม่อมที่น้อมนบถ้าจะพบมิตรอำมาตย์ญาติวงศ์
ให้ปันสรรพสิ่งที่ยิ่งอย่างเงินที่ค้างใครมายืมอย่าลืมหลง
หนึ่งพระหน่อวรนารถบาทบงสุ์ซึ่งเสร็จทรงอาไศรยอยู่ในวัง
คือกระษัตริย์องค์รัตนานารถมีพระราชประสงค์จำนงหวัง
โปรดอักษรกลอนไทยพอใจฟังฉันขอรังวัลเขียนเหรียญประทาน
อันรายเรื่องเบื้องบาทนิราศร้างพวกขุนนางน้อยใหญ่พอใจอ่าน
ถึงเจ้านายฝ่ายพระโกษฐ์ก็โปรดปรานซื้อไว้อ่านหลายตำหนักอักขรา
ด้วยคิดถึงซึ่งพระคุณการุญเกล้าเคยนั่งเพลากราบกรานคลานไปหา
เคยทรงทักพรักพร้อมทุกจอมมารดาเคยโปรดปรานีถนอมพร้อมพร้อมเพรียง
สิ้นพระชนม์ล้นกระหม่อมจอมสนมเปรียบเหมือนลมพัดพิภพสงบเสียง
ทั้งบุญบ้อยพลอยกรอบลงหมอบเมียงของไม่เที่ยงไม่แท้รู้แปรเปน
สมพระพุทธบัญญัติว่ายัสโสอลาโภโลภาว่าที่เห็น
ชั่วแล้วดีมีมากแล้วยากเย็นคิดก็เปนอนิจจังเสียทั้งนั้น
ซึ่งเขียนคำร่ำไรไว้ฉนี้พอเปนที่สะสร่างในร่างขันธ์
ด้วยใจเราเมามายไม่วายวันเกิดบรั่นโดยฤทธิ์อวิชชา
เข้าครอบงำนำจิตรคือทิษฐิเตือนสติตามการโวหารหา
หนึ่งที่ข้อยอพระเดชกระเษตราก็เกินหน้าใช่ตำแหน่งจะแต่งกลอน
แต่ปัญญาสาพิภักดิ์ก็หักเห็นว่าของเปนที่รักเพียงอักษร
เครื่องประดับกับพระเดชเกษนครให้ถาวรเจริญอยู่เนิ่นนาน
ครั้งแผ่นดินปิ่นอยุธพระพุทธเลิศช้างเผือกเกิดกับสยามถึงสามสาร
เปนพาหนะพระที่นั่งอลังการเกิดอาจารย์ท่านครูภู่สุนทร
แกก็แต่งพระอภัยขึ้นไว้ขายเรื่องนิยายขี้ปดสยดสยอน
แผ่นดินทุ่งกรุงเก่าเจ้านิกรอดิศรสุริวงศ์ที่ทรงปลา
นามพระศรีสุริเยนทร์นเรนทร์ราชเกิดศรีปราชญ์ปรากฎไว้ยศถา
ครั้งบุรินพระนารายน์สู้สายฟ้าเปนบิดาขุนหลวงเดื่อเชื้อกระวี
เกิดมหาราชครูชูฉลาดได้รองบาทบงกชบทศรี
แต่งพระลอดิลกทรงหลงสัตรีกับพระศรีสมุทโฆษก็โปรดปราน
แต่พุ่มพวงทรวงทิพประทิ่นโดยแผ่นดินปิ่นเกษประเทศสถาน
พระนั่งเกล้าเจ้าจังหวัดชัชวาลย์ทรงโปรดปรานเปนพระแสงตำแหน่งใน
ก็ล่วงละพระชนม์กมลหมายช่างไม่ตายตามเขตรพระเดชได้
ยังเหลืออยู่คู่คี่ไม่มีใครท่านผู้ใหญ่ต่างกรมก็ล้มตาย
ล่วงแผ่นดินปิ่นเกษจอมมงกุฎกลับจนรุดเกินริบที่ฉิบหาย
เหลือแต่กลอนกับชีวิตรอยู่ติดกายจึงพากเพียรเขียนถวายขายปัญญา
คนที่ผู้รู้พระเดชเกษกระหม่อมเขาก็ย่อมนับถือมักซื้อหา
เอาอ่านเอิ้นเชิญชูขึ้นบูชาเดี๋ยวนี้ก็มาขอลอกฉันออกเต็ม
แต่ปัญญาหาไม่ง่ายเหมือนขายของใช่เข้าพองร้องแรกเที่ยวแลกเข็ม
เรียนต่อครูรู้หลักตวงตักเต็มต้องเก็บเลมเลือกคัดอัธิบาย
ดังประดับสรรพลักษณ์จักรพรรดิ์ด้วยเนาวรัตน์เรียงเม็ดเพ็ชร์ถวาย
หวังเฉลิมเจิมใจพอให้คลายถวิลวายวันวิโยคเศร้าโศกทรวง
ควรจะเอาไว้อ่านทุกบ้านช่องด้วยเปนของคู่พระเดชเท่าเขตรสรวง
นี่ว่าตามความรักไม่ตักตวงแล้วอย่าล่วงติฉินนึกนินทา
ด้วยเล่มนี้มีนามสยามเมศร์มงกุฏเกษไตรจักรนั้นหนักหนา
ควรที่จักสักการบูชาเปนมหายศยิ่งมิ่งมงคล
เหมือนสวดพระบาฬีอิสีคิลิตปัจเจกพิธพุทธรัตน์พิพัฒน์ผล
เอาบาตรตั้งนั่งแท่นแทนน้ำมนต์อ่านนิพนธ์แขงคอเหมือนภอวนา
คิดถึงคุณทูลกระหม่อมจอมจังหวัดที่ฉันจัดจดเจียนเขียนเลขา
โดยเฉินฉุกทุกข์ไภยสิ่งไรมาอาจจะสามารถหมายให้หายไป
คุณพระขัติยวงศ์ดำรงยศสุดจะจดจัดแจงแถลงไข
ที่เขตรแดนแผ่นดินอาจินต์ใจกว้างเท่าใดโดยกล่าวว่าเท่ากัน
อันหนังสือถือมั่นแม้นหมั่นอ่านอธิฐานทุกข์ร้อนคงผ่อนผัน
แม้นไม่มีกระษัตริย์ก็ขาดกันที่ไหนนั่นเราจะได้ทำไร่นา
อันเรื่องราวกล่าวข้อยอพระเดชวิรัติเจตนาจิตรดำฤษณา
ให้ครึกครื้นยืนอยู่คู่สุธาโดยสำคัญปัญญาของนารี
แต่ผู้ฟังยังจะติว่าริเรื่องไม่เรียงเบื้องบงกชบทศรี
พระนั่งเกล้าเจ้าจังหวัดปัถพีไยจึงหมีกล่าวก่อนไว้ตอนกลาง
ก็ไม่เปนเช่นนั้นท่านอย่านึกจะจารึกบทรัชก็ขัดขวาง
เติมพระหน่อวรนารถทั้งน้องนางกับสุรางค์รุ่นรุ่นพวกคุณจอม
ให้เงินตราค่าจ้างร่างบำราศสิบสองบาทเขียนบทประนตถนอม
ทั้งแพรผ้าสารพัดจัดให้พร้อมเธอไม่ยอมแก่งแย่งต้องแต่งตาม
ใจผู้อยู่อู่ผ่อนผู้นอนนิ่งนี่จัดจริงจดเจือไว้เผื่อถาม
ที่คัดข้อยอพระยศประนตพระนามจึงเปนความละลอกฉลองอยู่สองตอน
คิดพระคุณมุลลิกานราราชบรมบาทบพิตรอดิศร
ยอพระยศบทนรินทร์เพียงดินดอนไหวสท้อนถึงกระทั่งหลังอานนต์
ยังความดีหลายพระอิริยาบถที่ทรงทศธรรม์เพ่งบำเพ็งผล
ตั้งโรงทานการนิเวศเชตุพนทรงซึ่งกลบทจดบูชา
อุทิศแทนสังคีตเครื่องดีดสีมโหรีบำเรอบาทสาสนา
เขียนลิลิตผนิดแน่นแผ่นศิลาตำรายาจดหมายถวายพระ
ทรงสร้างสมบรมโพธิ์จะโปรดสัตว์หมายได้ตรัสปรมาสัทธาธิกะ
หกสิบอสงไขยทะไวยะขอพบพระสาสนาฝ่าธุลี
ศีลอะพรหมสมหวังฉันทั้งชาติ์ยังไม่ขาดเปนวิสุทธิราษี
บทอาบัติอัสธรรมกรรมไม่มีในชาติ์นี้เป็นผู้หญิงนึกชิงชัง
ชาติ์น่านั้นฉันหมายเปนชายโฉมให้เสร็จโสมนัศสมอารมณ์หวัง
ถึงสพัญบรรพชาปัญญาพลังพบพระนั่งเกล้ากระษัตริย์ลัทยา
ในชาติ์นี้มิได้อยู่ชูฉลองเพราะคนองหนีบุญมุ่นโมหา
ดูกงจักรหักเห็นเปนผกาต้องออกมาใช้ชาติ์ญาติเวร
ได้อภิวาทเพียงพระราชโอรสรักค่อยห้ามหักโศกหายคล้ายพิมเสน
คือกรมหมื่นสุชำอัมเรนทร์นฤเบนทร์บดินทร์นรินทร
ด้วยพระหน่อวรนารถฉลาดเลิศคิดกลอนเพริศเพราะโสตรโอษฐอักษร
ไม่เฝ้าแหนแม้นเห็นชวนเล่นกลอนทูลสุนทรถูกพระไทยได้ประทาน
ทั้งนี้เพราะพระองค์ทรงสังเวชพระนมเกษที่ตายเปนยายหลาน
ฝ่ายมารดาข้าเก่าบ่าวโบราณทรงประทานค่าเขียนห้าเหรียญไทย
โปรดที่ข้อยอพระยศบทรัชหลายกระษัตริย์จัดทำจดจำได้
หนังสือฉันนั้นขายถวายไว้รับสั่งให้วางบนแท่นทองแว่นฟ้า
ด้วยพระเจ้าชีวิตรสถิตย์เกษองค์อมเรศเปนพระราชโอรสา
ท่านทรงอ่านสารสอื้นชื่นอัชฌาตีราคาหนังสือถึงชั่งหนึ่งเอย ฯ

แชร์ชวนกันอ่าน

แจ้งคำสะกดผิดและข้อผิดพลาด หรือคำแนะนำต่างๆ ได้ที่นี่ค่ะ