ตอนที่ ๓๒ พระอุณรุทเสด็จกลับกรุงณรงกา

ช้า

๏ เมื่อนั้นพระอุณรุททรงสวัสดิ์รัศมี
เสร็จมอบสวรรยาธานียักษีทศมุขสุริย์วงศ์
พระเสวยสุโขมโหฬารกับเยาวมาลย์อุษานวลหง
ประดับด้วยฝูงนาฏนางอนงค์อันทรงเสาวภาคจำเริญใจ
บำรุงบำเรอด้วยรูปเสียงกลิ่นเกลี้ยงสัมผัสพิสมัย
รสรื่นชื่นชวนให้อาลัยในเบญจคุณกามล้วนงามงอน
อยู่ยังรัตนาบุรีราชแสนสำราญลานสวาทสโมสร
ดั่งสถิตในเทวนครสถาวรหลายทิวาราตรี
ให้คะนึงถึงองค์พระบิตุเรศพระชนนีเกิดเกศเกศี
ทั้งองค์อัครราชเทวีเสนีสุริย์วงศ์อนงค์ใน

ฯ ๑๐ คำ ฯ

ร่าย

๏ จึ่งมีพจนารถอันสุนทรดูก่อนเยาวยอดพิสมัย
แต่พี่มาจากเวียงชัยช้านานได้หลายทิวารา
อันองค์พระชนกชนนีป่านนี้จะละห้อยคอยหา
จะวิโยคโศกแสนโศกาเสวยทุกข์เวทนาจาบัลย์
ครั้นจะอยู่ช้านักก็มิได้พี่จะพาดวงใจเฉลิมขวัญ
ไปยังนคเรศด้วยกันบังคมคัลพระชนกชนนี

ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นนวลนางอุษามารศรี
ได้ฟังบัญชาพระสามีเทวีทูลสนองไปทันใด
ซึ่งพระองค์จะเสด็จลีลาศคืนณรงการาชบุรีใหญ่
เฝ้าสองกษัตริย์เลิศไกรข้าดีใจเป็นพ้นคณนา
จะขอโดยเสด็จบทเรศพระทรงเดชสุริย์วงศ์นาถา
เป็นเกือกทองรองเบื้องบาทาไปกว่าจะสิ้นชนมาน
อันอยู่ในรัตนาธานีพระเมตตาไม่มีสิ่งสมาน
เกลือกไปถึงกรุงอันโอฬารจะเกรงองค์นงคราญผู้ร่วมรัก
จะเสื่อมคลายหายความกรุณาฝ่ายข้าจะทุกข์เพียงอกหัก
ยิ่งจะซ้ำร้ายได้อายนักพระทรงจักรจงโปรดปรานี

ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นพระอุณรุทผู้รุ่งรัศมี
ได้ฟังวนิดาพาทีภูมีรับขวัญกัลยา
แล้วมีพจนารถอันสุนทรดวงสมรพี่ยอดเสน่หา
ว่าไยฉันนี้นะแก้วตาอนิจจาไม่ควรจะแคลงใจ
อันตัวของเจ้าเยาวเรศเทเวศแกล้งมาสมให้
เป็นคู่ชีวิตชีวาลัยก็แจ้งไปทั่วฟ้าธาตรี
ซึ่งองค์โฉมฉายสายสวาทหรือจะอาจล่วงพจมานพี่
จะบำรุงเยาวยอดนารีมิให้มีราคีแผ้วพาน
ร่วมเรียงอาสน์เอกเศวตฉัตรในสวัสดิ์นิวาสราชฐาน
เป็นใหญ่กว่าสนมนงคราญเยาวมาลย์อย่าร้อนอาวรณ์ใจ[๑]

ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นนางอุษาผู้ยอดพิสมัย
ฟังรสพจนารถภูวไนยดั่งได้สรงทิพธารา
เย็นซาบทั่วสารพางค์กายโฉมฉายแสนโสมนัสสา
จึงนบนิ้วถวายบังคมลามายังปราสาทพระชนนี

ฯ ๔ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นถึงน้อมเศียรอภิวาทกราบลงแทบบาทบทศรี
ให้สะท้อนถอนใจพันทวีทูลพระชนนีนงคราญ
บัดนี้สมเด็จพระภัสดาจะกลับคืนพาราราชฐาน
ลูกรักขอลาบทมาลย์ไปตามเสด็จหลานพระสี่กร

ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นนวลนางไวยกาดวงสมร
ได้ฟังวาจาอันสุนทรบังอรมาอัญชุลีลา
ว่าจะไปโดยเสด็จพระสามีเทวีเศร้าโทมนัสสา
แสนสลดระทดวิญญาณ์ก็โศกาครวญคร่ำรำพัน

ฯ ๔ คำ ฯ

โอ้

๏ โอ้ว่าลูกรักของแม่เอ๋ยแม่เคยประคองถนอมขวัญ
ถึงเจ้าเป็นบุตรบุญธรรม์ก็สำคัญว่าเกิดในอุทร
เป็นพี่นางสนิททศมุขร่วมทุกข์ร่วมสุขสโมสร
เช้าเย็นเห็นหน้านิรันดรเชยชมสายสมรทุกเวลา
พระบิตุรงค์เจ้าปลงชีวันยังไม่วายโศกศัลย์กันแสงหา
เห็นโฉมฉายค่อยสบายวิญญาณ์ควรหรือแก้วตาจะจากไป
ตั้งจิตจะฝากชีวิตเจ้าขวัญข้าวเยาวยอดพิสมัย
ทีนี้เป็นกรรมจะจำไกลเปล่าตาเปลี่ยวใจแม่นัก
อยู่หลังจะตั้งแต่ทุกข์ถึงแสนคะนึงรึงร้อนเพียงอกหัก
จะพรํ่ากินชลนัยน์ไม่วายพักตร์ด้วยทรามรักนิราศแรมคลา
จะทานทัดขัดห้ามก็มิได้จนใจสุดคิดนี่หนักหนา
ร่ำพลางกอดองค์พระธิดาโศกาเพียงสิ้นสมประดี

ฯ ๑๒ คำ ฯ โอด

๏ เมื่อนั้นนวลนางอุษามารศรี
เห็นองค์สมเด็จพระชนนีโศกีครวญคร่ำรำพัน
ให้สงสารสลดรันทดจิตคิดยามวิโยคแล้วโศกศัลย์
สะอื้นพลางถอนใจจาบัลย์กัลยากราบทูลสนองไป
ซึ่งลูกจะจากไปครั้งนี้ใช่จะแกล้งหน่ายหนีนั้นหาไม่
สุดคิดสุดจิตจึ่งจำไกลพระองค์อย่าได้โศกา
ถึงไปใช่ว่าจะตายจากเป็นแต่พรากว่างเว้นที่เห็นหน้า
นัยลูกจะกลับคืนมารองเบื้องบาทาพระมารดร
ค่อยอยู่จงดีอย่ามีทุกข์ศรีสวัสดิ์เป็นสุขสโมสร
นิราศโรคาสถาวรร่มเกล้านิกรประชาชี

ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นโฉมนางไวยกามารศรี
ฟังรสพจนารถพระบุตรีเทวีค่อยคลายโศกา
จึ่งมีวาจาอันสุนทรดวงสมรแม่ยอดเสนหา
ตัวเจ้าจะจากพระมารดาไปเป็นบริจาพระทรงฤทธิ์
อุตส่าห์จงรักภักดีระวังองค์อย่าให้มีความผิด
จงฝากกายถวายชีวิตเจียมจิตต่ำเตี้ยเงี่ยตน
ถึงลำบากยากแค้นแสนสาหัสตั้งใจปรนนิบัติบำรุงผล
ความชั่วอย่ากลั้วแปมปนให้เคืองยุคลบาทา
จึงจะสมด้วยเกิดในโกเมศเป็นปิ่นนคเรศเสน่หา
จงฟังคำจำสอนของมารดาจะประเสริฐเลิศฟ้าสถาวร

ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ ตรัสแล้วก็พาวรนาฏเยาวราชธิดาดวงสมร
เสด็จจากห้องแก้วอลงกรณ์บทจรไปเฝ้าภูวไนย

ฯ ๒ คำ ฯ เพลง

๏ ครั้นถึงจึงองค์อัคเรศน้อมเกศบังคมประนมไหว้
ทูลว่าพระองค์ทรงฤทธิไกรจะเสด็จกลับไปยังธานี
อันอุษาโฉมเฉลาเยาวราชจะตามไปรองบาทบทศรี
สุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์ก็ไม่มีกำพร้าชนนีบิดา
เห็นแต่พระวงศ์เทวัญดั่งฉัตรแก้วกั้นเกศา
จะจำเริญศรีสวัสดิ์วัฒนาก็เพราะพระเดชาภูธร
แม้นมาตรประมาทราชกิจพลั้งผิดได้โปรดช่วยสั่งสอน
อย่าเพ่อกริ้วโกรธเอาโทษกรณ์ตัดรอนให้ได้อัประมาณ
ขอฝากใต้เบื้องพระบาทด้วยเหมือนช่วยชูชีพสังขาร
ให้แสนสุขเกษมสำราญผ่านฟ้าจงโปรดปรานี

ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นพระสุริย์วงศ์พงศ์นารายณ์เรืองศรี
ฟังนางไวยกาพาทีฝากพระบุตรีด้วยอาลัย
จึ่งตรัสว่าดูก่อนเยาวมาลย์ผู้มีปรีชาญอัชฌาสัย
ท่านอย่าทุกข์ร้อนอาวรณ์ใจด้วยองค์อรไทพระธิดา
อันซึ่งโฉมเฉลาเยาวเรศปานดั่งดวงเนตรซ้ายขวา
จะบำรุงเลี้ยงกัลยาเป็นปิ่นวนิดานารี
ค่อยอยู่จงดีอย่ามีทุกข์ช่วยพญาทศมุขยักษี
ปกป้องไพร่ฟ้าประชาชีเสนีสุริย์วงศ์อนงค์ใน
ให้อยู่เย็นเป็นสุขสโมสรอย่าให้เดือดร้อนสิ่งใดได้
เรากับกัลยาจะลาไปอรไทอย่าเศร้าโศกา

ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นนวลนางไวยกาเสน่หา
ได้ฟังมธุรสบัญชาค่อยสว่างวิญญาณ์ยินดี
จึ่งนบนิ้วถวายอภิวาทพระสุริย์วงศ์ธิราชเรืองศรี
กรายกรย่างเยื้องจรลีกลับมาที่อยู่เยาวมาลย์

ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ เมื่อนั้นพระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
เสด็จจากห้องแก้วอลงการออกยังสถานพระโรงคัล

ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

ช้าสามไม้

๏ ลดองค์ลงเหนือบัลลังก์มาศงามดังเทวราชรังสรรค์
พร้อมหมู่เสนากุมภัณฑ์อภิวันท์หมอบกลาดดาษดา
จึ่งมีพระราชบรรหารแก่ขุนมารทศมุขยักษา
แต่เรามาจากพารานานหลายทิวาราตรี
ครั้นจะอยู่ช้านักก็มิได้จะกลับไปนิเวศน์บุรีศรี
เจ้าจงจัดพลโยธีให้ไปส่งพี่ถึงเวียงชัย

ฯ ๖ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นทศมุขผู้มีอัชฌาสัย
ได้ฟังพจนารถภูวไนยบังคมไหว้สนองพระบัญชา
อันพระองค์ทรงมหาการุญพระคุณล้นเกล้าเกศา
ซึ่งจะกลับนิเวศน์สวรรยามรคาท่าทางกันดาร
ข้าขอโดยเสด็จบาทบงสุ์พระผู้พงศ์จักรพรรดิมหาศาล
จะชะลอปราสาทพระเยาวมาลย์ไปส่งถึงสถานธานี
ให้พระเกียรติเดชาวรายศปรากฏทั่วหล้าราศี
ทูลแล้วถวายอัญชุลีไปยังที่อยู่กุมภัณฑ์

ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงจึ่งมีพจนารถแก่มหาอำมาตย์คนขยัน
บัดนี้พระองค์วงศ์เทวัญจะคืนไปเขตขัณฑ์ณรงกา
ท่านจงเกณฑ์พวกจัตุรงค์เลือกล้วนอาจองแกล้วกล้า
ชะลอทั้งปราสาทรัตนาไปส่งผ่านฟ้าถึงธานี

ฯ ๔ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้นจึ่งมหาอำมาตย์ยักษี
ก้มเกล้ารับราชวาทีถวายอัญชุลีแล้วออกไป

ฯ ๒ คำ ฯ ประถม

ยานี

๏ เกณฑ์พลจัตุรงค์องอาจเป็นกองพยุหบาตรกระบวนใหญ่
ขุนช้างก็ผูกคชไกรสรรพ์ไปด้วยเครื่องคชาภรณ์
ขุนม้าก็ผูกพาชีขับขี่ว่องไวดั่งไกรสร
ขุนรถเทียมรถอลงกรณ์งามงอนอ่าอวดประกวดกัน
ขุนพลก็เตรียมพลยุทธ์เลือกล้วนฤทธิรุทรแข็งขัน
เทียมทั้งรถทรงเรือนสุวรรณรถประเทียบสาวสรรค์กัลยา
จัดพลอสุราที่เข้มแข็งกำลังฤทธิแรงแกล้วกล้า
สิบโกฏิเพียบพื้นพสุธาชะลอมหาปราสาทอำไพ

ฯ ๘ คำ ฯ

๏ บัดนั้นฝ่ายนางพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ทั้งฝูงอนงค์กำนัลในขอเฝ้าคนใช้ขันที
บรรดาจะโดยเสด็จเยาวมาลย์ก็เตรียมการอุตลุดอึงมี่
ผ้าผ่อนเงินทองของดีหีบแป้งกระจกหวีที่นอน
ทั้งของกินของใช้ต่างต่างบรรทุกใส่รถช้างเกวียนก่อน
พวกไพร่ก็แต่งหาบคอนซับซ้อนแบกขนวุ่นวาย
บ้างเถียงกันอึงมี่ตีชกถ้วยโถพลัดตกแตกหาย
ยังรุ่งมิได้เอนกายไพร่นายคอยเสด็จจรลี

ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นนวลนางอุษามารศรี
เสด็จเหนือแท่นแก้วรูจีกับพระสามีนงคราญ
จึ่งนบนิ้วทูลองค์พระทรงเดชผู้หน่อนเรศมหาศาล
ซึ่งจะพาข้าบาทบทมาลย์ไปสถานกรุงแก้วณรงกา
อันองค์พระมหาดาบสทรงยศยอดญาณฌานกล้า
เลี้ยงดูชูเกล้าแต่เยาว์มาพระคุณล้นฟ้าดินดอน
จะขอไปประณตบทบงสุ์ลาองค์พระอัยกาก่อน
จึ่งจะเป็นศรีสวัสดิ์สถาวรภูธรจงโปรดปรานี

ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นพระอุณรุททรงสวัสดิ์รัสมี
ได้ฟังวนิดาพาทีภูมีสอดคล้องต้องใจ
จึ่งกล่าวมธุรสอันสุนทรดวงสมรพี่ยอดพิสมัย
ซึ่งเจ้าว่าขานประการใดไพเราะเพราะชอบระบอบธรรม์
ควรเราจะไปมัสการยังสถานศาลาพนาสัณฑ์
ลาองค์พระอัยกานั้นอันมีพระคุณกัลยา
สองกษัตริย์แต่ตรัสด้วยกันไปจนอุทัยเรื่อรางพระเวหา
ก็เสด็จลีลาศยาตรามาเข้าที่สรงชลธาร

ฯ ๘ คำ ฯ เสมอ

๏ ชำระกายสายสินธุ์ปทุมทองใสเซ็นเป็นละอองหอมหวาน
ทรงสุคนธ์ปนสุวรรณอันโอฬารรวยรินกลิ่นซ่านขจายจร
พระสอดใส่สนับเพลาเครือหงส์ภูษาทรงลอยลายเชิงไกรสร
นางทรงผ้าทิพอุทุมพรเครือก้านกินนรกรกราย
พระทรงชายไหวชายแครงแก้วล้วนแล้วด้วยดวงวิเชีวยรฉาย
นางทรงสะพักกรองทองพรายสะอิ้งองค์เลิศลายกระหนกพัน
พระสุริย์วงศ์ทรงประดับทับทรวงตาบทิศรุ้งร่วงดวงกุดั่น
นางทรงสร้อยสนสังวาลวรรณประดับถันแวววามอร่ามพลอย
ต่างทรงทองกรพาหุรัดธำมรงค์เพชรจำรัสดั่งหิ่งห้อย
มงกุฎแก้วมรกตดวงลอยกรรเจียกจอนชดช้อยด้วยมุกดา
ห้อยสุวรรณมาลย์ดอกไม้มาศโอภาสเพียงเทพเลขา
พร้อมพี่เลี้ยงกำนัลกัลยาเสด็จมาเกยรัตน์รูจี

ฯ ๑๒ คำ ฯ เพลง

๏ เมื่อนั้นฝ่ายพญาทศมุขยักษี
จึ่งมีพระราชวาทีสั่งหมู่เสนีพลไกร
ให้ชะลอมหาปราสาทเข้าในพยุหบาตรกระบวนใหญ่
โดยขนัดถัดราชรถชัยให้ทันเสด็จบทจร

ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้นจึงพวกพลมารชาญสมร
รับสั่งลูกท้าวยี่สิบกรต่างแผลงฤทธิรอนมหิมา
บ้างเอาพวนเหล็กเข้าผูกพันบ้างดันบ้างแบกฉุดคร่า
นายกองตีฆ้องสัญญาโห่สนั่นลั่นฟ้าสุธาธาร
อันซึ่งมหาปราสาทก็เคลื่อนคลาดขึ้นจากที่ฐาน
ชะลอไปด้วยกำลังพลมารต้องตามโองการอสุรี

ฯ ๖ คำ ฯ เชิด

๏ เมื่อนั้นโฉมนางไวยกามารศรี
ครั้นรุ่งรางสว่างแสงพระรวีจวนฤกษ์ภูมีจะยกไป
จึ่งพาสุริย์วงศ์พงศ์พันธุ์ฝูงสนมกำนัลน้อยใหญ่
ออกจากปราสาทแก้วแววไวไปตามส่งเสด็จพระผ่านฟ้า

ฯ ๔ คำ ฯ เพลง

๏ เมื่อนั้นพระพงศ์จักรพรรดินาถา
เห็นโฉมนวลนางไวยกามาพร้อมวงศาอสุรี
จึ่งมีพจนารถอันสุนทรแก่นิกรประยูรยักษี
บรรดาฝูงท่านทั้งหลายนี้ค่อยอยู่จงดีอย่ามีภัย
สั่งเสร็จแล้วเสด็จกับวรนาฏขึ้นทรงรถราชยานใหญ่
พระพี่เลี้ยงสาวสนมกรมในก็ขึ้นรถอำไพอันดับมา
ให้เคลื่อนพหลโยธีแสนสุรเสนีซ้ายขวา
ออกจากบูรีรัตนาไปโดยมรคาพนาดร

ฯ ๘ คำ ฯ

กราวนอก

๏ รถเอยรถแก้วเรือนแปรกแอกแพร้วประภัสสร
ดุมกำประกอบกงอลงกรณ์ธงงามสามงอนสะบัดบน
บัลลังก์ตั้งบุษบกรัตน์แสงอร่ามเรืองจำรัสโพยมหน
เทียมสินธพสิบเริงรนขุนรถขับร้นดำเนินกราย
ทศมุขเร่งหมู่พลามาตย์ชะลอซึ่งปราสาทวิเชียรฉาย
มาหลังโดยหลานพระนารายณ์สีแพรวแก้วพรายเมฆา
แสงปราสาทจับราชรถทรงสว่างพื้นไพรพงพฤกษา
งามพระองค์งามอนงค์วนิดาดั่งดวงสุริยากับจันทร
งามรถประเทียบเรียบท้ายงามสุรางค์นั่งรายเพียงอัปสร
งามเครื่องสูงมาศจามรงามนิกรกลองประโคมโครมครึก
งามพหลพลแห่เป็นแถวถ่องงามทหารโห่ร้องก้องกึก
เสนาะหวั่นสนั่นไหวไพรพฤกษ์รีบกันคึกคึกดำเนินมา

ฯ ๑๒ คำ ฯ

ชมดง

๏ เดินทางไปหว่างศิขเรศข้ามเขตห้วยธารละหานผา
สำราญรื่นชื่นชมภิรมยามาบนรถาทั้งสององค์
ทอดพระเนตรฝูงสัตว์จัตุบาทเที่ยวกลาดเกลื่อนห้องไพรระหง
หมู่ช้างพื้นชาติคเชนทรพงศ์เป็นฝูงเดินในดงพนาดร
มฤคาเคล้าเคียงเมียงคู่ระมาดหมู่โคลากาสร
ละมั่งหมีชะมดเม่นพังพอนกระจงจรเหล่าจามรีราย
เสือเหลืองเยื้องลัดพนัสลอบเห็นเนื้อมองหมอบเขม้นหมาย
ทักกระทอนรสิงห์กวางทรายตุ่นกระต่ายไล่เต้นตามกัน
ชะนีโหยเสียงหวนครวญก้องเย็นสยองใจเยือกหวาดหวั่น
เรไรเรื่อยเฉื่อยร้องวังเวงวันเสนาะศัพท์จักจั่นสนั่นไพร
พิศพลางชมเพลินจำเริญเนตรกับอัครเรศผู้ยอดพิสมัย
แล้วให้รีบพลดำเนินไปจนใกล้พระบรรณศาลา

ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด

๏ จึ่งให้หยุดจัตุรงค์โยธีลงที่เนินทรายชายป่า
ภูมิฐานสะอ้านสะอาดตาพฤกษารื่นร่มสำราญ
จึ่งชวนโฉมเฉลาเยาวราชลงจากรถราชมุกดาหาร
พร้อมหมู่สาวสนมนงคราญเข้าไปยังสถานพระมุนี

ฯ ๔ คำ ฯ เสมอ

๏ ครั้นถึงจึ่งสองสุริย์วงศ์ต่างองค์ยอกรเหนือเกศี
ถวายธูปเทียนมาศมาลีพระอัยกาธิบดีด้วยปรีดา

ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นพระสุธาอาจารย์ฌานกล้า
เห็นสองเยาวราชกษัตราออกมาดุษฎีชุลีกร
มีความชื่นชมโสมนัสพูนสวัสดิ์ภิรมย์สโมสร
จึ่งมีพจนารถอันสุนทรดูก่อนนัดดายุพาพาล
ตานี้ตริตรึกระลึกนักถึงเจ้าเยาวลักษณ์ทั้งสองหลาน
แจ้งว่าครองกันสำราญในสถานอสุรีก็ดีใจ
ซึ่งยกโยธาออกมานี้มีกิจกังวลเป็นไฉน
จะไปแห่งหนตำบลใดจึ่งได้มาถึงอัยกา

ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นพระหน่อจักรพรรดินาถา
ได้ฟังพระมหาสิทธาผ่านฟ้าจึ่งสนองวาที
อันนัดดาเมื่อมาจากบาทพระบิตุราชมารดรทั้งสองศรี
ก็เป็นเวลาราตรีมิได้ลาธุลีบทมาลย์
แต่มาอยู่ยังนคเรศนิเวศน์อสุราราชฐาน
ล่วงไปได้หลายทิวาวารพระจะทุกข์ถึงหลานทุกเวลา
บัดนี้ข้ามอบสมบัติบุรีรัตน์ทวยหาญยักษา
แก่องค์ทศมุขอสุราให้ครองสวรรยาธานี
เสร็จแล้วจึ่งชวนอัครราชออกมากราบบาทบทศรี
องค์พระอัยกาธิบดีภูมีพระคุณอเนกนันต์
หวังมัสการลาบทเรศกลับไปนิเวศน์ไอศวรรย์
ทูลบาทสองกษัตริย์ทรงธรรม์ในเขตขัณฑ์กรุงแก้วณรงกา

ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นพระนักสิทธ์ผู้ทรงสิกขา
ได้ฟังหลานรักพระจักราจึ่งกล่าววาจาอันสุนทร
อันพระสุริย์วงศ์กับนงลักษณ์บุญหนักได้สร้างแต่ปางก่อน
เทเวศผู้เรืองฤทธิรอนอุ้มจรนำสองให้ครองกัน
สำหรับล้างเหล่าบาปปราบยุคให้ราบรื่นชื่นสุขเกษมสันต์
ปางนี้มนุษย์เทวัญคนธรรพ์นักสิทธ์วิทยา
จะได้พึ่งพระเดชดับเข็ญนิราศร้อนอยู่เย็นทั่วหล้า
ดั่งฉัตรแก้วกั้นแสงสุริยาร่มเกศโลกาธาตรี
สององค์จงไปเกษมสวัสดิ์สืบพงศ์จักรพรรดิเรืองศรี
จำเริญชันษาแสนปีโรคร้ายไพรีอย่าแผ้วพาน

ฯ ๑๐ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้นสองกษัตริย์สุริย์วงศ์มหาศาล
ได้ฟังมธุรสพจมานผ่านเกล้าผู้เป็นอัยกา
จึ่งน้อมเศียรคำนับรับพรสโมสรแสนโสมนัสสา
แล้วมีสุนทรวาจาลาองค์พระมหานักธรรม์
พระอัยกาค่อยอยู่จำเริญสุขอย่ามีทุกข์ตราบเท่าชีวาสัญ
ว่าแล้วเคารพอภิวันท์จรจรัลมายังโยธี

ฯ ๖ คำ ฯ เสมอ

๏ เสด็จขึ้นรถทรงอลงการกับองค์เยาวมาลย์มเหสี
ให้เลิกแสนสุรเสนีไปโดยวิถีพนาดร

ฯ ๒ คำ ฯ

ชมดง

๏ ข้ามเขาลำเนาพนาเวศทอดพระเนตรชมชั้นสิงขร
หลายยอดสูงเยี่ยมอัมพรมีชะง่อนเงื้อมผาศิลาลาย
บ้างเป็นห้วยเหวเปลวปล่องเชิงช่องลดหลั่นชั้นฉาย
ชะโงกง้ำถ้ำธารคิรีรายดั่งฉากจีนจานระบายระเบียบงาม
บางแห่งเห็นแววเป็นแก้ววาบม่วงขาบเขียวเหลืองเรืองอร่าม
บ้างขาวแดงแสงสีสุวรรณวามพลุ่งพลามเลื่อมลายพรายตา
มีท่อน้ำพุดุดั้นไหลลั่นเซ็นซ่านฉานฉ่า
มิ่งไม้รุ่นรายดาษดาทรงผลพวงผกาแบ่งบาน
สกุณาจับคลอพ้อกันเสียงสนั่นรี่เรื่อยเฉื่อยฉาน
ดั่งสำเนียงพาทย์เพลงบรรเลงลานวังเวงหวานสารศัพท์จับใจ
สองกษัตริย์ชมเพลินจำเริญเนตรดั่งประเวศไกรลาสขุนไศล
แล้วรีบพหลพลไกรไปโดยพนมพนาลี

ฯ ๑๒ คำ ฯ เชิด

๏ ล่วงทางทุเรศเขตเขาสิ้นลำเนาห้วยธารคีรีศรี
แรมรอนมาหลายราตรีถึงที่พระไทรสถาวร

ฯ ๒ คำ ฯ

๏ จึ่งมีมธุรสพจนารถตรัสบอกอัครราชสายสมร
เมื่อพี่มาเที่ยวพนาดรบทจรติดตามกวางสุวรรณ
วางม้าฝ่าไล่แต่เอองค์พลัดหมู่จัตุรงค์พลขันธ์
มาถึงที่นี่พอสายัณห์กวางนั้นคลับคล้ายหายไป
ครั้นพวกโยธามาพร้อมพักตร์เข้าหยุดสำนักอาศัย
ให้บวงสรวงสังเวยพระไทรแล้วหลับไปในราษราตรี
เทเวศเรืองเดชอันอุดมพาพี่ไปสมมารศรี
จึ่งได้ครอบครองกันทั้งนี้คุณท่านพ้นที่จะเปรียบปาน

ฯ ๘ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นนางอุษาเยาวยอดสงสาร
ได้ฟังมธุรสพจมานนงคราญทอดทัศนาไป
เห็นต้นนิโครธไทรทองชั้นช่องมณฑลกว้างใหญ่
ดั่งฉัตรรัตนาอำไพดูไปเป็นที่จำเริญตา
ประดับด้วยกิ่งก้านย่านย้อยยอดช้อยอรชรสาขา
ระบัดใบร่มแสงสุริยาพวงผลระย้าโอฬาฬาร
พ่างพื้นรื่นราบดั่งปราบไว้อำไพพิศเห็นรโหฐาน
มีทั้งสระนํ้าลำธารตระการด้วยปทุมมาลี
จึ่งน้อมเกล้าสนองพระบัญชาผ่านฟ้าได้โปรดเกศี
ที่นี้แสนสนุกพันทวีจงหยุดโยธีพลากร

ฯ ๑๐ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นหลานพระอวตารชาญสมร
ได้ฟังอัครราชบังอรภูธรชื่นชมภิรมยา
จึ่งมีพจนารถวาทีตรัสสั่งเสนียักษา
จงหยุดจัตุรงค์โยธาใกล้มหานิโครธอำไพ

ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้นจึ่งเสนามารผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกรก็หยุดลงโดยในบัญชาการ

ฯ ๒ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นพระอุณรุทผู้ปรีชาหาญ
จึ่งชวนโฉมเฉลาเยาวมาลย์ลงจากรถยานรูจี
พร้อมพระพี่เลี้ยงทั้งห้านางแสนสุรางค์นิกรสาวศรี
โดยเสด็จดำเนินภูมีจรลีไปสรงคงคา

ฯ ๔ คำ ฯ

พระทอง

๏ พาอนงค์นาฏลงในลำธารน้ำใสไหลซ่านฉานฉ่า
ดั่งสีแก้วไพฑูรย์จำรูญตาโอฬาร์สะอ้านสำราญองค์
พระพี่เลี้ยงทั้งห้านารีช่วยลูบไล้ขัดสีธุลีผง
ให้สองสวัสดิ์สุริย์วงศ์ฝูงอนงค์ลงล้อมเล่นสบาย
พระเลือกเก็บกรวดแก้วแววไวประทานให้อัคเรศโฉมฉาย
นางรับชมแล้วงมทับทิมพรายถวายหลานนารายณ์ด้วยภักดี
ฝ่ายฝูงสาวสวรรค์ก็หรรษาเล่นไล่ว่ายหากันอึงมี่
บ้างดำด้นซนซ่อนในวารีสรวลระริกซิกซี้ที่ท้องธาร
พระโสรจสรงกับองค์สายสวาทสำราญราชฤทัยเกษมศานต์
ดั่งประพาสสระนันท์โนทยานในสถานห้องฟ้าสุราลัย

ฯ ๑๐ คำ ฯ เพลงฉิ่ง

ร่าย

๏ ครั้นเสร็จก็พาพระนุชน้องขึ้นจากท้องธารใหญ่
พร้อมหมู่สาวสนมกำนัลในเสด็จไปรถทรงอลงกรณ์

ฯ ๒ คำ ฯ เสมอ

๏ จึ่งมีพระราชบัญชาสั่งพี่เลี้ยงทั้งห้าสายสมร
จงแต่งเครื่องกระยาสถาวรจักอัญชุลีกรเทวัญ
แล้วสั่งมหาอำมาตย์มารผู้ร่วมรู้การชาญขยัน
ให้แต่งที่พลีจงครบครันตั้งกองป้องกันนอกใน

ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้นห้านางพี่เลี้ยงผู้ใหญ่
ทั้งมหาเสนาปรีชาไวบังคมไหว้รับราชบัญชา

ฯ ๒ คำ ฯ

๏ แต่งเครื่องสังเวยดุษฎีผจงจัดบายศรีซ้ายขวา
พานทองรองตั้งสะอาดตามังสาเมรัยชัยบาน
ผลไม้ต่างต่างวางเทียบพร้อมระเบียบโอชารสาหาร
ธูปเทียนเครื่องต้นสุคนธ์ธารอลังการบุปผามาลี
ฝ่ายมหาอำมาตย์ก็เกณฑ์กันเหล่าพวกพลขันธ์ยักษี
ให้รายราชวัติรูจีปลูกศาลตามที่เพียงตา
ตั้งกองบริรักษ์กันกงล้อมวงนอกในแน่นหนา
กำชับทุกหมวดตรวจตราเสร็จโดยบัญชาพระทรงธรรม์[๒]

ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา

๏ เมื่อนั้นพระองค์จักรพรรดิรังสรรค์
ครั้นสิ้นรังสีรวีวรรณแสงจันทร์จำรัสโพยมบน
ประดับด้วยดาราดาดาษโอภาสพุ่มไม้ไพรสณฑ์
ส่องสว่างพ่างพื้นสุธาดลมณฑลนิโครธไพโรจน์เรือง
งามสุรางค์พรั่งพร้อมล้อมเฝ้างามเหล่าโยธาขนัดเนื่อง
จึ่งชวนโฉมอัคเรศมิ่งเมืองย่างเยื้องขึ้นยังบัลลังก์รถ
ให้เคลื่อนเข้าร่มไทรไพศาลอันรุ่งเรืองโอฬารอลงกต
สองกษัตริย์สุริย์วงศ์ทรงยศกำหนดสังเวยเทวัญ

ฯ ๘ คำ ฯ

สระบุหร่ง

๏ จึ่งจุดธูปเทียนดุษฎีพลีไทเทวราชรังสรรค์
ถวายเครื่องกระยาอเนกนันต์อภิวันท์สรรเสริญด้วยปรีดา
พระองค์ผู้พงศ์สุรารักษ์ดิหลักแห่งพระไทรสาขา
ประกอบคุณมหันต์กรุณาโปรดข้าด้วยศรีสวัสดี
ให้ลุลาภประสงค์อันยงยิ่งดั่งมอบมิ่งทิพโลกเฉลิมศรี
ได้แผ่ยศปรากฏทั้งธาตรีมีสุขเกษมสันต์นั้นฉันใด
ให้พระองค์ทรงเทวฤทธิ์รุ่งเรืองพุ่งเพียงดวงอุทัยไข
ภิญโญยิ่งสิ่งสุขจำเริญไปในมไหศูรยราชเทวัญ
วัฒนากว่านี้ทวีสวัสดิ์เพียงสมบัติไตรตรึงศ์ดึงส์สวรรค์
บำเรอรมย์สมสุเรศอเนกนันต์เป็นนิรันดร์ไปชั่วกัลปา
แล้วประโคมเภรินพิณพาทย์กัมปนาทครื้นครั่นสนั่นป่า
ถวายกรสังเวยเทวาทุกอนงค์กัลยานารี

ฯ ๑๒ คำ ฯ สาธุการ

๏ เมื่อนั้นฝ่ายพระไทรเทเวศเรืองศรี
สถิตทิพพิมานมาศมณีด้วยสุรางค์นารียุพินพาล
ได้ยินเสียงสรรเสริญเจริญพรเอมโอษฐ์สุนทรอ่อนหวาน
ทั้งสำเนียงพาทย์เพลงบรรเลงลานปี่ซอเฉื่อยฉานประสานกัน
ไพเราะเสนาะจับใจเพลิดเพลินฤทัยเกษมสันต์
ใครหนอพาสนมกำนัลมาภิวันท์สังเวยบูชา
พิศดูรู้ว่าพระอุณรุทกับโฉมวรนุชนางอุษา
ขอบใจสองสวัสดิ์กษัตราอุตส่าห์มาดุษฎีชุลีกร
ก็เบิกบานแกลแก้วพิมานมาศเยี่ยมพักตร์โอภาสประภัสสร
โปรยทิพมาลาขจายจรประกาศิตพระพรอำนวยชัย
จงสองครองกันอย่ารู้ร้างแหห่างมิตรภาพพิสมัย
เป็นหลักโลกจรรโลงเลิศไกรปรากฏเกียรติไปในธาตรี
ฝูงประชามานุษย์เทเวศจะได้พึ่งพระเดชทั้งสองศรี
จงเกษมเปรมสุขสวัสดีอย่ามีอันตรายภัยพาล

ฯ ๑๔ คำ ฯ

ร่าย

๏ เมื่อนั้นสองกษัตริย์ผู้ปรีชาหาญ
ได้ฟังมธุรสพจมานเทเวศซ้องสารเสนาะใจ
มีความชื่นชมโสมนัสยกหัตถ์ประนมบังคมไหว้
แล้วเอนองค์ลงเหนืออาสน์อำไพหลับไปในรถรัตนา

ฯ ๔ คำ ฯ ตระ

ช้าปี่

๏ ดาวเดือนเคลื่อนคล้อยนภากาศเลี้ยวเหลี่ยมเมรุมาศภูผา
เข้าปัจจุสมัยเวลาฟ้าหล้าชอุ่มพุ่มพง
เสนาะทิพดนตรีปี่แก้ววังเวงแว่วจับจิตพิศวง
ด้วยฝูงเทพสุรางค์นางอนงค์บำเรอองค์พระไทรเทวัญ
เหมือนจะแกล้งแสร้งสอบตอบคุณด้วยการุญรักสองเฉลิมขวัญ
หลากลํ้าฉํ่าเพราะเสนาะกรรณสวาทหวั่นใฝ่ฟุ้งระลุงลาน
พระพายชายเชยรำเพยกลิ่นผกาแก้วรวยรินหอมหวาน
นํ้าค้างพร่างพรมสุธาธารเยือกเย็นทวยหาญโยธา
เสียงระหึ่งผึ้งภุมรินร่อนเอาซาบเกสรบุปผา
สกุณก้องพร้องเพรียกอรัญวาเร้าเร่งสุริยารุโณทัย
เสียงช้างเสียงม้าโกลาหลเสียงพลเสียงประโคมวังเวงไหว
พระตื่นจากอาสน์แก้วแววไวพร้อมองค์อรไทดวงชีวี

ฯ ๑๒ คำ ฯ

ร่าย

๏ เสด็จเข้าที่สรงทรงเครื่องอร่ามเรืองนวลละอองทั้งสองศรี
สถิตอาสน์ราชรถรูจีชุลีลาพระไทรฤทธิรอน
ให้เลิกจัตุรงค์ทวยหาญแสนเสนามารชาญสมร
ออกจากนิโครธสถาวรบทจรไปโดยมรคา

ฯ ๔ คำ ฯ เชิด

๏ สองกษัตริย์เสด็จบนรถมาศงามวิลาสลํ้าเทพเลขา
สำราญรมย์ชมหมู่สกุณาโจนจับพฤกษาริมทาง
นกหว้าจับหว้าแล้วบินร่อนยูงจับยูงฟ้อนแพนหาง
คณายางจับเยื้องบนยอดยางนกลางจับลางลิงลอย
แก้วจบแก้วพูดภาษานกหกจับตาลหกแล้วโหนห้อย
คับแคจับแคหาคู่คอยแอ่นลมจับลอยบนสนลม
อัญชันจับต้นชิงชันนวลจันทน์จับจันทน์เคล้าคู่สม
เบญจวรรณไต่วัลย์น่าชมช่างทองร้องระงมบนต้นทอง
สาลิกาจับกิ่งเพกากระทาจับคนธาขันก้อง
เค้าโมงจับโมงเมียงมองเปล้าจับเปล้าร้องวังเวงวัน
พระยกหัตถ์ตรัสชี้ให้นางชมแสนภิรมย์ปลื้มเปรมเกษมสันต์
ทั้งพี่เลี้ยงเหล่าสนมกำนัลชวนกันชมเล่นสำราญใจ

ฯ ๑๒ คำ ฯ

๏ รอนแรมมาในพนาเวศล่วงเขตหิมวาป่าใหญ่
รีบรถรีบพลดำเนินไปเข้าแดนกรุงไกรณรงกา
จึงให้หยุดพหลพลยักษ์ลงพักแรมอยู่ที่ในป่า
ปากด่านต้นทางอรัญวาเขตพาราราชธานี

ฯ ๔ คำ ฯ

๏ เมื่อนั้นทศมุขสุริย์วงศ์ยักษี
จึงมีพจนารถวาทีตรัสสั่งเสนีผู้ปรีชาญ
จงเกณฑ์กันตั้งพลับพลาในที่โอฬาร์ภูมิฐาน
ให้แสนสนุกสำราญเร่งรัดจัดการอย่านอนใจ

ฯ ๔ คำ ฯ

๏ บัดนั้นจึ่งมหาเสนาผู้ใหญ่
รับสั่งพระองค์ทรงฤทธิไกรบังคมไหว้แล้วรีบออกมา

ฯ ๒ คำ ฯ ประถม

๏ เกณฑ์หมู่พหลโยธีตามหมวดอสุรีซ้ายขวา
ให้ตั้งที่ประทับพลับพลาโดยดั่งบัญชาพญามาร

ฯ ๒ คำ ฯ เจรจา

๏ บัดนั้นฝ่ายพวกอสุราทวยหาญ
ได้ฟังเสนาปรีชาชาญก็จับการเอิกเกริกเป็นโกลี
บ้างตัดไม้กล่อมเสาเกลาฟากแบกลากขุดหลุมอึงมี่
ตั้งราชพลับพลาขึ้นทันทีมีมุขสมด้านชานพาไล
พร้อมทั้งที่สรงที่เสวยทิมเกยท้องพระโรงกว้างใหญ่
หลังคาดาดแดงอำไพข้างหน้าข้างในครบครัน
บางพวกผูกม่านเพดานดัดผจงจัดทอดที่มู่ลี่กั้น
มีระเนียดเรียดรอบเป็นขอบคันเสร็จทันโดยราชบัญชา

ฯ ๘ คำ ฯ เจรจา



[๑] จบต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๓ เริ่มต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๔

[๒] เริ่มต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๔๔ ตรวจสอบกับต้นฉบับหนังสือสมุดไทยเลขที่ ๕๓๔

แชร์ชวนกันอ่าน

แจ้งคำสะกดผิดและข้อผิดพลาด หรือคำแนะนำต่างๆ ได้ที่นี่ค่ะ